Lula và phép thử cải cách tài khóa tại Brazil
12/05/26
Chỉ còn chưa đầy một năm nữa Brazil bước vào bầu cử tổng thống. Với nhiệm kỳ ba của Luiz Inácio Lula da Silva, câu hỏi lớn không chỉ là chính phủ của Đảng Lao động (PT) đã điều hành kinh tế ra sao, đó còn là liệu họ có thay đổi được cấu trúc tài khóa lâu nay vốn thiên về người giàu hay không. Các chỉ báo hiện tại cho thấy, giai đoạn 2023–2026 có thể ghi nhận tỷ lệ thất nghiệp thấp nhất từng được thống kê, lạm phát bình quân thấp nhất trong lịch sử Brazil và mức thâm hụt sơ cấp giảm gần 90%. Chi tiêu xã hội vượt mọi chính phủ trước đó, trong khi nghèo đói và cực nghèo cũng xuống mức thấp nhất lịch sử nước này.
Những kết quả ấy xuất hiện giữa tranh luận gay gắt về chính sách kinh tế của Lula và Bộ trưởng Tài chính Fernando Haddad. Cánh tả cho rằng chính phủ quá khắt khe về tài khóa, cánh hữu cáo buộc chính quyền chi tiêu vô trách nhiệm. Nhưng nếu nhìn vào toàn bộ chương trình cải cách, chính phủ Lula không chỉ mở rộng phúc lợi, họ thay đổi cách ngân sách được tài trợ: đưa người nghèo trở lại trung tâm của chi tiêu công, nhóm siêu giàu lần đầu chịu sức ép thuế thu nhập thực chất hơn.
Bài toán bất bình đẳng
Brazil là một trong những quốc gia bất bình đẳng nhất thế giới. Trong các nhiệm kỳ PT trước đây, từ Lula giai đoạn 2003–2010 đến Dilma Rousseff giai đoạn 2011–2016, thu nhập của nhóm nghèo nhất tăng rõ rệt, thị trường lao động chính thức năng động hơn, lương tối thiểu thực tăng và các chương trình trợ cấp xã hội kích thích nhu cầu nội địa.
Tuy nhiên, các khảo sát hộ gia đình truyền thống thường không phản ánh đầy đủ mức độ tập trung thu nhập ở tầng lớp giàu nhất. Ở Brazil, thu nhập của nhóm trên cùng chủ yếu đến từ cổ tức, lợi nhuận và tài sản tài chính, những khoản khó hiện rõ trong dữ liệu lao động thông thường. Các phương pháp mới dựa trên hồ sơ thuế thu nhập cho thấy bất bình đẳng tăng mạnh ở tầng thu nhập cao nhất và đạt mức cực đoan trong nhóm 1% đứng đầu.
Điều này giải thích cho phê phán quen thuộc với các chính phủ PT trước đây, họ giúp người nghèo tốt hơn, nhưng gần như không đụng đến quyền lợi của tầng lớp kinh tế thượng lưu. Chi tiêu công làm giảm bất bình đẳng ở đáy kim tự tháp, nhưng hệ thống thuế lũy thoái, với miễn thuế cổ tức và thuế suất thực rất thấp ở nhóm giàu nhất, vẫn giữ nguyên.
Đằng sau thành công xã hội giai đoạn đầu còn có hệ quả chính trị, tầng lớp trung lưu bị “kẹp” giữa hai đầu. Người nghèo nhận được phúc lợi; người giàu vẫn giữ đặc quyền thuế; nhóm trung lưu không hưởng lợi tương xứng từ chi tiêu xã hội nhưng phải chịu gánh nặng thuế đáng kể. Sự bất mãn này góp phần làm suy yếu nền tảng chính trị của PT về sau.
Đưa người nghèo vào ngân sách
Trong chiến dịch tranh cử năm 2022, Lula cam kết “đưa người nghèo vào ngân sách và người giàu vào thuế thu nhập”. Mục tiêu đầu tiên đòi hỏi chính phủ phải phá bỏ quy tắc tài khóa từ thời Michel Temer năm 2017, vốn đóng băng tăng trưởng thực của chi tiêu công và đặt trần cứng lên chính sách xã hội, đầu tư công.
Sau khi thắng cử với cách biệt hẹp, không nắm đa số Quốc hội và đối mặt với cánh hữu cực đoan, nhiệm vụ này rất khó. Bước đầu tiên của chính phủ là đàm phán đề xuất sửa đổi hiến pháp, cho phép nâng trần chi tiêu và tăng chi xã hội thêm 145 tỷ real. Nếu không có khoản này, Brazil khó duy trì các chương trình trợ cấp sau giai đoạn xử lý Covid-19 dưới thời Bolsonaro.
Đổi lại, chính phủ cam kết xây dựng quy tắc tài khóa mới. Khuôn khổ này, gọi là Chế độ Tài khóa Bền vững, cho phép chi tiêu tăng nếu nguồn thu thuế tăng, nhưng mức tăng chi bị giới hạn ở 70% phần tăng thu. Quy tắc vẫn tạo ràng buộc ngân sách, nhưng mềm hơn trần chi tiêu cũ. Nó cho phép chi tiêu công tiếp tục mở rộng trong chu kỳ suy giảm, đồng thời làm giảm động cơ dùng ưu đãi thuế như công cụ mua chuộc chính trị. Mất thu đồng nghĩa mất không gian chi tiêu; tăng thu tạo thêm dư địa cho phúc lợi và đầu tư.
Cải cách thuế và thay đổi luật chơi
Phần quan trọng nhất của nhiệm kỳ Lula 3.0 nằm ở cải cách thuế. Với thuế tiêu dùng, sửa đổi hiến pháp năm 2023 đã thay thế hệ thống thuế gián thu phân mảnh bằng mô hình thuế giá trị gia tăng kép. Một phần thuộc thẩm quyền liên bang, gọi là CBS; phần còn lại do bang và thành phố chia sẻ, gọi là IBS.
Cải cách này nhằm giảm thuế chồng thuế trong chuỗi sản xuất, hạn chế tình trạng doanh nghiệp tổ chức sản xuất vì lý do thuế thay vì hiệu quả kinh tế, đồng thời làm giảm “chiến tranh thuế” giữa các bang. Cải cách cũng có yếu tố phân phối, miễn thuế cho giỏ thực phẩm cơ bản và hoàn thuế một phần cho người tiêu dùng thu nhập thấp. Điều này giúp sửa đổi vấn đề méo mó lịch sử của Brazil, nơi thuế gián thu đánh nặng hơn lên người nghèo vì họ dùng phần lớn thu nhập cho tiêu dùng.
Ở mảng nguồn thu, chính phủ tái áp dụng thuế nhiên liệu, khôi phục cơ chế lá phiếu quyết định của nhà nước trong Hội đồng Khiếu nại Thuế, hạn chế tình trạng doanh nghiệp kéo dài tranh chấp để trì hoãn nộp thuế. Các biện pháp khác nhằm vào vốn và tài sản lớn, đánh thuế tài khoản offshore và quỹ độc quyền, tăng thuế khấu trừ với lãi trên vốn chủ sở hữu, áp thuế tối thiểu với các tập đoàn đa quốc gia, đặt mức thuế tối thiểu với cổ tức chuyển cho người không cư trú và siết các chiến lược tránh thuế trong quỹ hưu trí.
Nhờ đó, tỷ trọng thuế thu nhập trong tổng thu sơ cấp tăng 1,4 điểm phần trăm trong nhiệm kỳ. Đến cuối năm 2026, tổng nỗ lực khôi phục năng lực thu thuế dự kiến đem lại hơn 480 tỷ real bổ sung cho ngân sách.
Người giàu trả thêm, 15 triệu người được giảm thuế
Cuối năm ngoái, đỉnh điểm của chương trình cải cách là dự luật thuế thu nhập cá nhân, IRPF, được thông qua. Từ tháng 1/2026, người có thu nhập dưới 5.000 real/tháng được miễn thuế thu nhập. Với nhóm trên ngưỡng này, thuế tăng dần cho đến mức đầy đủ ở thu nhập từ 7.300 real/tháng trở lên.
Để bù phần miễn giảm, cá nhân có thu nhập chịu thuế trên 600.000 real/năm phải nộp thuế tối thiểu, có thể lên tới 10% với người thu nhập trên 1,2 triệu real. Trên thực tế, mức thuế tối thiểu áp vào khoảng 140.000 người sẽ giúp giảm thuế cho hơn 15 triệu người. Với nhóm thu nhập đến 5.000 real/tháng, lợi ích hằng năm tương đương gần một tháng lương bổ sung.
Thiết kế này có ý nghĩa chính trị lớn. Bằng cách gắn miễn thuế cho người thu nhập thấp và trung bình với nghĩa vụ cao hơn của nhóm giàu nhất, chính phủ làm khó phe phản đối. Cải cách vừa giúp người nghèo và trung lưu trực tiếp hơn, vừa mở ra khung mới để tiếp tục tranh luận về công bằng thuế.
Chi tiêu tăng, tài khóa vẫn cải thiện
Điểm đáng chú ý là các cải cách này diễn ra cùng lúc với mở rộng chi tiêu xã hội, tăng đầu tư công và cải thiện kết quả tài khóa. Tháng 7/2022, Bolsa Família từng phục vụ khoảng 18 triệu gia đình, tăng lên 21 triệu đầu nhiệm kỳ hiện tại, rồi giảm gần đây nhờ thị trường lao động cải thiện. Tổng chi tiêu xã hội ghi nhận mức tăng thực cao nhất trong 10 năm, đạt 6,16%.
Đầu tư công cũng phục hồi và được dự báo kết thúc năm 2026 ở mức cao nhất thập niên, khoảng 529 tỷ real. Phần lớn là đầu tư hạ tầng, riêng năm 2024 đạt 261 tỷ real, mức kỷ lục trong ba nhiệm kỳ tổng thống gần nhất. Số nhà ở được tài trợ qua FGTS đạt bình quân 47.000 căn/tháng, mức cao nhất từng ghi nhận.
Kinh tế Brazil cũng vượt dự báo bi quan của nhiều nhà phân tích. GDP ba năm qua tăng bình quân 3%/năm, mức cao nhất trong hơn 15 năm. Trong khi đó, thâm hụt sơ cấp giảm từ 2,09% GDP năm 2023 xuống 0,48% năm 2025, mức bình quân cả nhiệm kỳ dự kiến thấp nhất kể từ năm 2014.
Cách tiếp cận của Lula – Haddad vì vậy không đơn thuần là “chi nhiều hơn”. Chính phủ đặt lại câu hỏi trung tâm: ai tài trợ cho nhà nước và ai hưởng lợi từ nhà nước? Điểm khác hiện nay là chính phủ cố gắng tăng thu từ nhóm giàu nhất, rà soát ưu đãi thuế lũy thoái và mở rộng chuyển tiền cho người nghèo.
Nhiệm kỳ ba của Lula vì thế không chỉ được đo bằng lạm phát, thất nghiệp hay thâm hụt. Điều quan trọng hơn là Brazil đang thử khuôn khổ tài khóa mới, trong đó tăng trưởng, kỷ luật ngân sách và công bằng xã hội không nhất thiết đối lập nhau. Với Lula và Haddad, người nghèo không chỉ nhận phúc lợi, mà được hiện diện trong ngân sách; người giàu không thể tiếp tục đứng ngoài hệ thống thuế.
shared via phenomenalworld,
