Khi GDP không còn đủ để đo sự thịnh vượng
27/05/26
Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) là thước đo quen thuộc để đánh giá tiến bộ kinh tế của các quốc gia. Nhưng chỉ số này chưa bao giờ phản ánh đầy đủ chất lượng sống hay mức độ thịnh vượng thật sự. GDP có thể ghi nhận việc khai thác khu rừng như thu nhập từ gỗ, nhưng không tính đến xói mòn đất hay suy giảm chất lượng nước sau đó. GDP đo chi tiêu cho bệnh viện, nhưng không đo sức khỏe của người dân. Chế độ độc tài vẫn có thể có chỉ số GDP đẹp, dù của cải bị tích trữ trong tay thiểu số và người dân trung vị vẫn nghèo.
Trong nhiều thập niên, các nhà kinh tế đã cố tìm thước đo thay thế để phản ánh bức tranh rộng hơn về thịnh vượng. Các ủy ban được lập ra, các tổ chức quốc tế đưa ra chỉ số về tổn thương, phúc lợi và vốn tự nhiên. Nhưng chưa có hệ thống nào đạt được sức ảnh hưởng tương đương GDP. Vì vậy, năm ngoái, Liên Hợp Quốc thành lập ủy ban nhằm thiết kế bộ chỉ số gọn hơn, có thể giúp giảm bớt sự lệ thuộc của các chính phủ vào GDP.
Trong tháng này, kết quả được công bố là bảng điều khiển gồm 31 chỉ số, chia thành bốn nhóm, gồm hòa bình và quyền con người, tính bền vững, chất lượng sống, bất bình đẳng. Bộ chỉ số này bao gồm những dữ liệu rất khác nhau, từ tỷ lệ người cảm thấy an toàn khi đi bộ trong khu phố sau khi trời tối, phần của cải do 1% người giàu nhất nắm giữ, đến số người chết vì xung đột trên mỗi 100.000 dân.
Tổng thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres gọi bảng chỉ số mới là phần bổ sung cho GDP và kêu gọi các quốc gia áp dụng. Theo ông, báo cáo là lời kêu gọi hành động, hãy tính những điều thật sự quan trọng.
Bộ chỉ số vẫn gây tranh cãi
Dù mục tiêu được ủng hộ rộng rãi, đề xuất của Liên Hợp Quốc ngay lập tức vấp phải chỉ trích. Vấn đề nằm ở chỗ bảng điều khiển 31 chỉ số vẫn không tạo ra chuẩn mực đơn giản, dễ hiểu và có sức nặng như GDP. Trước khi báo cáo được công bố, 58 chuyên gia, gồm các giáo sư tại Oxford, Cambridge, Harvard, Yale và cựu Chủ tịch Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, đã ký thư cho rằng ủy ban đã lãng phí nhiệm vụ vì chọn quá nhiều chỉ số.
Nhóm này, chủ yếu đến từ lĩnh vực kinh tế môi trường, cho rằng thay vì bảng chỉ số rộng, Liên Hợp Quốc nên dùng thước đo tài sản toàn diện hơn, bao gồm sức khỏe cộng đồng và tài nguyên thiên nhiên. Năm 2024, Ngân hàng Thế giới đã công bố phiên bản mới nhất của hệ thống đo như vậy nhằm bổ sung cho cách GDP tập trung vào thu nhập.
Robert Smith, cựu Giám đốc phụ trách tài khoản môi trường của Cơ quan thống kê Canada, người tổ chức bức thư phản đối, cho rằng nỗ lực của Liên Hợp Quốc có thiện chí nhưng thiếu kỷ luật. Theo ông, các quốc gia có thể nhìn vào bảng chỉ số này rồi hoặc tự chọn bộ tiêu chí riêng, hoặc đơn giản bác bỏ và tiếp tục dùng GDP.
Các nước nhỏ cũng lo ngại về năng lực thực thi. Đại diện Palau tại Liên Hợp Quốc, Ilana Seid, thay mặt liên minh các đảo quốc nhỏ, cảnh báo việc tạo thêm bộ chỉ số mới có thể làm phân mảnh nỗ lực hiện có và làm loãng động lực chính trị. Với nhiều nước nhỏ, thu thập khối lượng dữ liệu lớn là gánh nặng thật sự.
Đo lường để vay vốn hay để định hướng chính sách?
Tranh luận còn nằm ở mục đích sử dụng chỉ số thay thế GDP. Costa Rica, một trong những nước ủng hộ việc lập ủy ban, muốn dùng thước đo mới để giành điều kiện vay ưu đãi. Thứ trưởng Tài chính Luis A. Molina Chacón cho rằng Costa Rica, nơi GDP bình quân đầu người khoảng 19.000 USD, sẽ được xem là giàu hơn 40% nếu tài sản thiên nhiên được tính vào. Nhưng rừng mưa nhiệt đới đa dạng sinh học không dễ được dùng như tài sản thế chấp cho khoản vay.
Báo cáo của Liên Hợp Quốc không nói rõ liệu các định chế phát triển như Ngân hàng Thế giới có nên dùng bộ chỉ số này để thẩm định cho vay hay không. Đại diện Canada, Australia và New Zealand phản đối hướng này vì cho rằng đã có nhiều chỉ số khác phục vụ mục đích tương tự.
Nora Lustig, nhà kinh tế Argentina tại El Colegio de México và là một trong những người đồng lãnh đạo ủy ban, thừa nhận các phê phán này có lý. Theo bà, lý do thế giới chưa có đối thủ thật sự của GDP không phải vì thiếu nỗ lực, đó là vì các bên chưa thể thống nhất. Báo cáo hiện tại là sản phẩm của thỏa hiệp giữa nhiều trường phái và lĩnh vực.
Bất đồng trung tâm là nên dùng bảng điều khiển nhiều chỉ số hay gom các chỉ số thành con số tổng hợp giống GDP. Lustig hiện nghiêng về hướng chỉ số tổng hợp. Nhưng Joseph Stiglitz, nhà kinh tế đoạt giải Nobel và là cựu Kinh tế trưởng Ngân hàng Thế giới, cho rằng bảng điều khiển phù hợp hơn. Theo ông, ép những yếu tố khác biệt như sức khỏe, hòa bình, môi trường và bất bình đẳng vào con số duy nhất sẽ làm mất mục đích ban đầu.
Sức mạnh của GDP và giới hạn của lựa chọn tự nguyện
Một số nước đã thử nghiệm bảng chỉ số riêng. Canada có khung “chất lượng sống” được tích hợp vào quy trình ngân sách và truyền thông công. Tuy nhiên, cách làm này khó sớm tạo ra hệ thống phổ quát, dễ hiểu và có sức mạnh như GDP.
Kaushik Basu, nhà kinh tế tại Đại học Cornell và là đồng Chủ tịch Ủy ban của Liên Hợp Quốc, lo rằng các nước sẽ không tự nguyện dùng những chỉ số khiến họ trông xấu đi. GDP trở nên phổ biến vì Mỹ thúc đẩy mạnh tại Hội nghị Bretton Woods sau Thế chiến II, nơi các định chế tài chính quốc tế hiện đại được lập ra.
Mỹ dưới thời Tổng thống Joe Biden từng có vẻ đi theo hướng mở rộng hệ thống tài khoản quốc gia để phản ánh môi trường. Việc đo sức khỏe rừng và đất ngập nước có thể cho thấy khả năng tạo thu nhập trong tương lai, đồng thời định giá dịch vụ mà thiên nhiên cung cấp, như ngăn lũ. Nhưng chính quyền Trump hiện không quan tâm tới các nỗ lực này, đồng thời cắt ngân sách cơ quan thống kê và làm suy yếu việc đo bất bình đẳng, chênh lệch chủng tộc và tác động kinh tế của yếu tố môi trường.
Karen Dynan, nhà kinh tế tại Harvard và cựu quan chức Bộ Tài chính Mỹ, cho rằng khi bắt đầu đo các yếu tố như khí hậu, tranh luận lập tức bước vào vùng chính trị hơn. Theo bà, cuộc đối thoại về thước đo thay thế GDP vẫn cần tiếp tục tại Mỹ, nhưng có thể phải do giới học thuật và các tổ chức ngoài nhà nước dẫn dắt, trong lúc các cơ quan thống kê còn phải chật vật bảo vệ chất lượng dữ liệu cơ bản.
Cuộc tìm kiếm thước đo sau GDP vì vậy vẫn chưa ngã ngũ. Liên Hợp Quốc đã đưa ra bộ chỉ số mới để đo những điều GDP bỏ sót, nhưng chính sự đa dạng của đời sống con người khiến việc thay thế con số đơn giản bằng hệ thống toàn diện trở nên khó khăn. GDP vẫn mạnh vì dễ hiểu, dễ so sánh và đã ăn sâu vào cách các quốc gia hoạch định chính sách. Những lựa chọn thay thế chỉ có thể tạo ảnh hưởng nếu vừa phản ánh tốt hơn đời sống thật, vừa đủ rõ ràng để các chính phủ và công chúng cùng sử dụng.
shared via nytimes,
