Kinh tế toàn cầu cạn dần dư địa chống sốc
22/09/26
 |
| Nhà máy lọc dầu thô tại Nam Kinh, Trung Quốc. Bắc Kinh đã ngừng tích trữ và bắt đầu sử dụng nguồn dự trữ hiện có, giúp giảm bớt áp lực lên thị trường dầu mỏ toàn cầu. Ảnh: Hector Retamal |
Cú sốc chưa kết thúc
Suốt nhiều tháng, kinh tế toàn cầu đi qua khủng hoảng năng lượng tốt hơn dự kiến. Tháng 2/2026, các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran tạo ra gián đoạn lớn nhất trong lịch sử các dòng chảy năng lượng toàn cầu. Giá dầu tăng, xung đột Trung Đông lan rộng, nhiên liệu thiếu hụt, áp lực lạm phát trở lại. Tuy nhiên, cú sụp đổ mà nhiều người lo ngại không xảy ra. Phần lớn nền kinh tế vẫn xoay xở được.
Dư địa ấy đang dần hẹp lại. Chỉ trong vài ngày gần đây, các vụ tấn công buộc Ả rập Saudi đóng tuyến ống trọng yếu; lực lượng Houthi kiểm soát một hòn đảo chiến lược ở Biển Đỏ và một thành phố cảng, đe dọa tuyến vận tải khu vực; đàm phán giữa các nước vùng Vịnh đổ vỡ. Giá dầu tiến sát 110 USD/thùng.
Cú tăng giá kéo theo cắt điện luân phiên, phân phối theo định mức và biểu tình từ châu Á tới Mỹ Latinh. Ở Philippines, ngư dân neo thuyền vì không đủ tiền mua nhiên liệu. Ở Bangladesh, mất điện khiến nhà máy phải dừng sản xuất nhiều giờ. Tại Guatemala, người biểu tình đốt xe hơi.
Những bộ đệm dần bị bào mòn
Một số yếu tố từng giúp thế giới tránh được cú sốc lớn hơn. Trung Quốc – nước nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, ngừng tích trữ thêm và dùng hàng tồn kho trong nước, qua đó giảm áp lực lên thị trường dầu đúng thời điểm căng thẳng. Đồng thời, Bắc Kinh cũng hạn chế nhu cầu dầu thô nhờ giảm hoặc giữ lại xuất khẩu các sản phẩm từ dầu. Cùng lúc, Mỹ, Nhật Bản và nhiều quốc gia châu Âu rút dự trữ chiến lược để kìm giá.
Tuy nhiên, những biện pháp này không thể kéo dài mãi. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, nguồn dự trữ của 38 quốc gia thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế đã rơi xuống mức thấp nhất trong nhiều thập kỷ. Ở vùng Vịnh, các tuyến thay thế như đường ống Đông – Tây của Ả rập Saudi hiện không hoạt động.
David L. Goldwyn – cựu quan chức ngoại giao và năng lượng Mỹ, dự báo thế giới phải sống với giá dầu 80–100 USD/thùng ít nhất tới năm 2027. Nhiên liệu đắt hơn kéo theo giá phân bón, thực phẩm và vận tải tăng mạnh. Neil Shearing của Capital Economics cảnh báo lạm phát sẽ ở mức cao vì tồn kho quá thấp và chưa có dấu hiệu mở lại các eo biển.
Năm nay, ngân hàng Phát triển châu Á dự báo lạm phát khu vực tăng lên 5,2%, đồng thời tới giữa năm sau, tại châu Âu, Anh và Mỹ, lạm phát nhiều khả năng dao động quanh 3,5–4%. Áp lực giá buộc NHTW cân nhắc tăng lãi suất, khiến chi phí vay đắt hơn và kéo chậm tăng trưởng, đặc biệt với những nền kinh tế đứng sát bờ suy thoái như Đức.
Lọc dầu trở thành điểm nghẽn mới
Không chỉ dầu thô, nguồn cung sản phẩm tinh chế cũng căng. Cơ quan Năng lượng Quốc tế cảnh báo hệ thống lọc dầu toàn cầu “căng tới giới hạn”. Các cuộc tấn công của Ukraine vào nhà máy lọc dầu Nga góp phần gây thiếu hụt, khiến trong 18 tháng tới, công suất lọc dầu của Nga có thể giảm khoảng 30%. Đồng thời, Nga cũng gia hạn lệnh cấm xuất khẩu dầu diesel tới cuối tháng này.
Giá dầu diesel tăng khiến Tổng thống Trump đổ lỗi cho Ukraine và kêu gọi Kyiv không tấn công cơ sở lọc dầu Nga. Ông Goldwyn lo ngại trước bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11, tổng thống có thể cấm xuất khẩu dầu diesel nhằm tạm hạ giá trong nước. Nhưng nếu mất khách hàng nước ngoài, các nhà lọc dầu Mỹ có thể giảm sản lượng, khiến nguồn cung toàn cầu ngày càng bị thu hẹp. Mỹ Latinh – khu vực nhập khẩu rất nhiều dầu diesel Mỹ, là nơi chịu đau rõ nhất.
Không vùng nào miễn nhiễm
Các nền kinh tế vùng Vịnh chịu hậu quả trực tiếp từ chiến tranh Iran. Năm nay, Qatar – nước xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng lớn, được Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo giảm 8,6% GDP. Bên cạnh đó, trong quý II, kinh tế của Ả rập Saudi cũng giảm 4,8% so với cùng kỳ.
Ở châu Phi, nhiều quốc gia phụ thuộc nặng vào nhập khẩu năng lượng và phân bón. Chi phí cao có thể dẫn đến giảm năng suất mùa vụ và đẩy giá lương thực tiếp tục tăng. Ở châu Á, nhiều nước tránh được tình trạng thiếu năng lượng nghiêm trọng, nhưng phải trả giá cao hơn nhiều để mua hàng.
Năng lượng không phải rủi ro duy nhất. Thuế quan hiện khiến chi phí cho người tiêu dùng và nhà sản xuất tăng cao. Chương trình Lương thực Thế giới cảnh báo thời tiết liên quan đến hiện tượng El Niño có thể đẩy khoảng 50 triệu người vào tình trạng đói cấp tính. Thâm hụt ngân sách nhiều quốc gia đã lên mức kỷ lục. Nhật Bản và Indonesia chi hàng tỷ USD trợ giá nhiên liệu; lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật kỳ hạn 10 năm đạt mức cao nhất trong ba thập kỷ. Đồng thời, lợi suất trái phiếu Kho bạc Mỹ kỳ hạn 10 năm (chuẩn tham chiếu của chi phí vốn toàn cầu) cũng tăng lên mức đáng lo ngại.
Đến nay, Mỹ tương đối tránh được tổn thất nghiêm trọng nhất. Tuy nhiên khi đối tác thương mại cùng chịu giá năng lượng, thực phẩm và vận tải cao hơn, không quốc gia nào thật sự thoát khỏi lực kéo của kinh tế toàn cầu.
shared via nytimes,
