Bức tường xanh của Mỹ trước hàng công nghệ Trung Quốc
24/06/26
Mỹ đang dựng thêm hàng rào thuế quan với xe điện, pin lithium-ion, khoáng sản quan trọng và pin mặt trời Trung Quốc. Washington nói đây là cách bảo vệ ngành công nghiệp xanh trong nước. Tuy nhiên, trong cuộc đua công nghệ mới, câu hỏi lớn hơn là: liệu nước Mỹ có thể bắt kịp Trung Quốc bằng cách đóng cửa thị trường, hay sẽ tự biến bản thân thành kẻ đi sau trong chính cuộc cách mạng xanh?
Cuộc chiến thuế quan leo thang
Quyết định của Tổng thống Joe Biden nâng mạnh thuế với hàng nhập khẩu Trung Quốc đánh dấu bước leo thang mới trong cuộc chiến thương mại đã kéo dài nhiều năm. Tâm điểm lần này không phải thép, nhôm hay hàng tiêu dùng giá rẻ, mà là các sản phẩm xanh: xe điện, pin, khoáng sản chiến lược và pin mặt trời. Đáng chú ý nhất là thuế đối với xe điện Trung Quốc tăng gấp bốn lần, lên 100%. Thuế với pin lithium-ion, khoáng sản quan trọng và tế bào quang điện cũng tăng đáng kể. Hầu hết biện pháp có hiệu lực trong năm 2024, riêng than chì – lĩnh vực Trung Quốc đang thống trị rõ nhất được lùi tới năm 2026.
Về chính trị, thời điểm này không khó hiểu. Khi Donald Trump dẫn trước hoặc cạnh tranh sát nút tại nhiều bang chiến trường, Biden cần chứng minh ông không mềm yếu với Trung Quốc. Vậy nên bảo hộ công nghiệp không còn là ngoại lệ của thời Trump mà trở thành đồng thuận lưỡng đảng tại Washington. Tuy nhiên, mục tiêu không chỉ là cử tri. Chính quyền Biden cũng muốn trấn an các nhà đầu tư đang đổ tiền vào sản xuất nội địa sau Đạo luật Giảm lạm phát. Những ưu đãi khổng lồ của IRA sẽ mất ý nghĩa nếu hàng Trung Quốc rẻ hơn, tốt hơn nhanh chóng tràn vào và đánh bại các nhà máy Mỹ ngay trên sân nhà.
Thuế quan để mua thời gian
Biden cố kết hợp hai công cụ: trợ cấp để dựng ngành trong nước và thuế quan để che chắn ngành ấy trước cạnh tranh Trung Quốc. Đây là logic “bảo hộ ngành non trẻ” quen thuộc trong lịch sử phát triển công nghiệp. Quốc gia muốn bắt kịp cần thời gian, thị trường bảo vệ và đầu tư lớn.
Tuy nhiên, vấn đề là trong xe điện và pin, Trung Quốc không còn là người mới nổi. Trung Quốc đã dẫn đầu. Hơn 200 nhà sản xuất xe điện cạnh tranh khốc liệt trong nước đã tạo ra một quá trình chọn lọc kiểu Darwin: công ty yếu bị loại, công ty mạnh phải đổi mới, hạ giá và nâng chất lượng liên tục. Xe điện Trung Quốc ngày nay không chỉ rẻ, mà còn ngày càng giống “điện thoại thông minh có bánh xe” – phần mềm tốt hơn, trải nghiệm số tốt hơn, chuỗi cung ứng sâu hơn. Nếu Mỹ chỉ dựng tường mà không học được công nghệ, nguy cơ rất rõ: các hãng xe nội địa được bảo vệ khỏi cạnh tranh nhưng không bị buộc phải đổi mới đủ nhanh. Khi đó, người tiêu dùng Mỹ sẽ phải mua xe điện đắt hơn, kém hấp dẫn hơn, còn ngành công nghiệp Mỹ có thể trở nên trì trệ ngay trong lĩnh vực đáng ra phải dẫn dắt tương lai.
Bài học từ ngành chip
Sự khác biệt giữa chính sách xe điện và chính sách bán dẫn của Mỹ rất đáng chú ý. Với chip, Đạo luật CHIPS thu hút những nhà sản xuất tốt nhất thế giới vào Mỹ: Samsung của Hàn Quốc ở Texas, TSMC của Đài Loan ở Arizona. Washington không chỉ trợ cấp doanh nghiệp Mỹ, mà còn kéo công nghệ hàng đầu thế giới vào lãnh thổ của mình. Với xe điện, chính sách lại nghiêng nhiều hơn về ngăn Trung Quốc. Nếu không có chuyển giao công nghệ, liên doanh hoặc hợp tác với các công ty dẫn đầu, bảo hộ có thể chỉ tạo ra các doanh nghiệp nội địa phình to nhờ trợ cấp nhưng chậm tiến bộ.
Các hãng xe Mỹ hiểu điều này. Ford hợp tác với CATL để sản xuất pin tại Michigan. Tesla cũng hợp tác với CATL ở Nevada và dùng pin BYD tại Đức. Ford và GM đã dùng pin BYD. Ngay cả Trump, dù cứng rắn với nhập khẩu Trung Quốc, cũng từng tỏ ý chấp nhận các công ty Trung Quốc xây nhà máy ở Michigan, Ohio hay South Carolina nếu họ thuê lao động Mỹ. Điều này cho thấy mâu thuẫn trung tâm của chiến lược Mỹ: Washington muốn chặn Trung Quốc, nhưng doanh nghiệp Mỹ lại cần công nghệ Trung Quốc.
Trung Quốc không đứng yên
Bắc Kinh không bất ngờ trước vòng thuế mới. Các doanh nghiệp Trung Quốc chuẩn bị bằng cách tái định tuyến chuỗi cung ứng qua những nước có hiệp định thương mại tự do với Mỹ như Mexico, Morocco và Hàn Quốc. Mục tiêu là duy trì đường vào thị trường Mỹ và, nếu có thể, đủ điều kiện hưởng trợ cấp từ IRA. Chiến lược này không mới. Thập niên 2010, khi Mỹ áp thuế với pin mặt trời Trung Quốc, doanh nghiệp Trung Quốc chuyển sản xuất sang Đông Nam Á. Hiện hơn 80% tế bào quang điện nhập khẩu vào Mỹ đi qua Việt Nam, Malaysia, Thái Lan và Campuchia.
Ngành ô tô lớn hơn, nhạy cảm hơn và có sức nặng chính trị lớn hơn nhiều. Vì vậy, Washington đã bắt đầu chuẩn bị các biện pháp chống “đi đường vòng”. Bộ Tài chính Mỹ đưa ra quy định “thực thể nước ngoài đáng lo ngại”, nhằm ngăn xe được hưởng tín dụng thuế nếu chuỗi pin có công ty do chính phủ Trung Quốc liên quan sở hữu từ 25% trở lên về vốn, quyền biểu quyết hoặc ghế hội đồng quản trị. Tuy nhiên, cuộc chơi mèo vờn chuột này sẽ còn kéo dài. Trung Quốc vẫn thống trị nhiều mắt xích trong chuỗi xe điện và pin, từ nguyên liệu, tinh luyện, linh kiện đến sản xuất quy mô lớn. Chặn một tuyến đường chỉ khiến doanh nghiệp tìm tuyến khác.
Liệu đồng minh Mỹ có đi theo?
Câu hỏi lớn hơn nằm ở bên ngoài nước Mỹ. Điều gì xảy ra nếu Washington yêu cầu đồng minh và các nước trung lập tránh công nghệ xanh Trung Quốc? Mỹ từng gây sức ép để nhiều nước loại Huawei khỏi hạ tầng 5G. Song công nghệ xanh khác 5G ở một điểm quan trọng: trong nhiều lĩnh vực, hiện chưa có lựa chọn thay thế tương đương Trung Quốc về giá, quy mô và năng lực.
Châu Âu hiểu điều này. Đức, Hungary, Brazil, Chile không muốn chỉ nhập pin từ Trung Quốc, nhưng họ cũng không muốn tụt lại. Vì vậy, họ mời các công ty Trung Quốc đầu tư trực tiếp, xây nhà máy tại địa phương, tạo việc làm, chuyển một phần kỹ năng và giá trị gia tăng vào trong nước. CATL mở nhà máy pin khổng lồ trị giá 7,3 tỷ USD ở châu Âu. Thậm chí, cuộc điều tra của EU về trợ cấp xe điện Trung Quốc cũng được hiểu như cách gây sức ép để doanh nghiệp Trung Quốc đầu tư vào châu Âu, thay vì chỉ xuất khẩu từ Trung Quốc. Nếu Mỹ đòi các nước khác tẩy chay công nghệ xanh Trung Quốc hoàn toàn, Washington có thể bị cô lập. Thủ tướng Đức Olaf Scholz phát tín hiệu rằng Berlin sẽ không mù quáng đi theo Mỹ. Nhiều nước sẽ có “góc nhìn khác”, vì họ cần công nghệ xanh rẻ để giảm phát thải, xây hạ tầng và giữ năng lực cạnh tranh.
Địa chính trị phủ lên chuyển dịch xanh
Cuộc chiến thuế quan này cuối cùng không chỉ là thương mại mà còn là địa chính trị. Mỹ không muốn tương lai công nghiệp xanh toàn cầu nằm trong tay Trung Quốc. Trung Quốc không muốn bị chặn khỏi những thị trường giàu nhất. Các nước thứ ba không muốn bị buộc chọn phe khi quá trình chuyển đổi năng lượng phụ thuộc mạnh vào công nghệ Trung Quốc. Với Biden, bức tường thuế quan là cách mua thời gian cho công nghiệp Mỹ. Song thời gian chỉ có giá trị nếu được dùng để học hỏi, nâng cấp và xây dựng năng lực thật. Nếu nó chỉ bảo vệ các doanh nghiệp trong nước khỏi cạnh tranh, Mỹ có thể giành thắng lợi chính trị ngắn hạn nhưng thua cuộc công nghệ dài hạn.
Trong cuộc cách mạng xanh, dựng tường có thể giúp ngành non trẻ đứng vững. Song nếu bên ngoài bức tường, thế giới đổi mới nhanh, rẻ và tốt hơn, bức tường sẽ không còn là lá chắn mà có thể trở thành rào cản khiến chính nước Mỹ chậm bước vào tương lai họ muốn dẫn dắt.
shared via phenomenalworld,
