Tài chính xanh và cái bẫy của các nước nghèo
09/09/26
 |
| Ảnh: Kate Mackenzie |
Khi khí hậu trở thành cơ hội của tài chính tư nhân
Tại COP26, Anh muốn đặt tài chính tư nhân vào trung tâm chương trình nghị sự khí hậu. Với London, đây không chỉ là câu chuyện môi trường. Sau Brexit, chính phủ Anh càng có động lực biến City of London thành trung tâm hàng đầu của ngành tài chính bền vững, từ trái phiếu xanh, quỹ ESG đến các sản phẩm đầu tư gắn với khí hậu.
Khẩu hiệu quen thuộc là chuyển từ “hàng tỷ lên hàng nghìn tỷ”. Ý tưởng nghe hợp lý. Lượng tiền hiện có cho chuyển đổi xanh quá nhỏ so với nhu cầu khổng lồ mà Cơ quan Năng lượng Quốc tế và Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu ước tính. Vì vậy, cần huy động dòng vốn tư nhân, tạo dự án đủ hấp dẫn để đầu tư, phát triển cấu trúc thị trường và sản phẩm tài chính mới.
Tuy nhiên, chính cách đặt vấn đề này bộc lộ giới hạn của ngoại giao khí hậu hiện nay. Nó giả định rằng vấn đề chủ yếu là thiếu dòng vốn, trong khi bỏ qua cấu trúc quyền lực của hệ thống tài chính toàn cầu, nơi các nước nghèo phải vay đắt hơn, chịu điều kiện bất lợi hơn và ít có tiếng nói hơn.
Mô hình khí hậu dựa vào thị trường
Từ Hội nghị Rio năm 1992, quản trị môi trường quốc tế ngày càng chấp nhận ý tưởng rằng tự do hóa thương mại, tài chính và các cơ chế thị trường có thể song hành với bảo vệ môi trường. Thay vì ưu tiên mệnh lệnh hành chính như cấm, hạn ngạch hay tiêu chuẩn bắt buộc, chính sách khí hậu ngày càng dùng công cụ kinh tế: định giá ô nhiễm, tín chỉ phát thải, tài chính xanh và cam kết tự nguyện.
Thỏa thuận Paris củng cố cách tiếp cận “lai” này. Không chỉ quốc gia, cả thành phố, doanh nghiệp, trường đại học, ngân hàng và quỹ đầu tư đều được mời tham gia như những tác nhân khí hậu. Các chiến dịch như Race to Zero cho phép các tổ chức cam kết giảm phát thải về mức ròng bằng 0 vào giữa thế kỷ.
Về bề mặt, đây là cách mở rộng liên minh khí hậu. Tuy nhiên, khi các ngân hàng và nhà quản lý tài sản lớn xuất hiện như đối tác khí hậu, câu hỏi khó hơn thường bị gạt sang bên. Chính họ đang đóng vai trò gì trong hệ thống nợ khiến nhiều nước dễ tổn thương khí hậu không đủ khả năng đầu tư cho chuyển đổi xanh?
Các nước nghèo vay đắt hơn để cứu khí hậu
Ở các nước giàu, tài chính bền vững đang bùng nổ. Quỹ ESG tăng mạnh, trái phiếu xanh liên tục lập kỷ lục phát hành. Nhưng tại Nam bán cầu, tiền để phát triển bền vững vẫn rất đắt và bị ràng buộc bởi các điều kiện khó khăn.
Chi phí vốn cho công nghệ carbon thấp ở nhiều nước châu Phi có thể cao hơn gấp đôi Úc hoặc Canada, và gần gấp ba Tây Âu. Điều này khiến cùng một dự án năng lượng sạch, ở nước nghèo sẽ khó triển khai hơn nhiều so với nước giàu.
Biến đổi khí hậu làm tình hình tệ hơn. Các nước dễ tổn thương trước khí hậu thường phải trả lãi vay cao hơn, vì nhà đầu tư coi rủi ro khí hậu là rủi ro tín dụng. Nói cách khác, quốc gia càng cần tiền để chống hạn hán, lũ lụt, bão biển và xây hạ tầng sạch, họ càng dễ bị thị trường tài chính phạt bằng chi phí vay cao hơn.
Tại châu Phi hạ Sahara, dịch vụ nợ nước ngoài tính theo tỷ lệ doanh thu xuất khẩu đã tăng từ 5% lên 14% trong thập niên trước năm 2019. Ở Mỹ Latinh, con số này tăng từ 19% lên 27%. Ngay trước đại dịch, Ghana và Kenya đã chi cho trả nợ nhiều hơn y tế. Trong điều kiện ấy, rất khó còn dư địa để xây điện sạch, lưới điện, hạ tầng chống chịu khí hậu hay hệ thống giao thông ít phát thải.
Những người hứa cứu khí hậu cũng là chủ nợ
Nghịch lý nằm ở chỗ nhiều định chế tài chính xuất hiện trong các sáng kiến khí hậu lại là chủ nợ lớn của các nước nghèo. BlackRock, JP Morgan và nhiều ngân hàng, quỹ đầu tư lớn tham gia các liên minh “net zero”, xuất hiện dưới biểu tượng của Liên Hợp Quốc, nhận uy tín ngoại giao khí hậu. Tuy nhiên, trong đại dịch, họ không đồng ý tạm hoãn thu nợ từ các nước nghèo, bất chấp lời kêu gọi từ G20, Ngân hàng Thế giới và Quỹ Tiền tệ Quốc tế.
Cấu trúc quyền lực này ít được bàn trong các diễn đàn khí hậu. Có rất nhiều hội nghị, cam kết, tiêu chuẩn công bố rủi ro và tuyên bố tài chính xanh. Nhưng gần như không có cơ chế quốc tế đủ mạnh để các nước đang phát triển đàm phán tập thể với chủ nợ, tái cơ cấu nợ hoặc buộc chủ nợ tư nhân cùng chia sẻ gánh nặng.
Cải cách nhỏ chưa đủ cho vấn đề lớn
Một số giải pháp đang được thảo luận như bồi thường “tổn thất và thiệt hại”, cam kết 100 tỷ USD/năm từ nước giàu cho nước nghèo, xóa nợ, hoán đổi nợ lấy bảo vệ thiên nhiên, hoặc phân bổ thêm quyền rút vốn đặc biệt của Quỹ Tiền tệ Quốc tế. Những bước này có thể hữu ích, nhưng đều vướng giới hạn.
Cam kết 100 tỷ USD chưa được thực hiện đầy đủ, mơ hồ về định nghĩa và chất lượng dòng tiền. Cơ chế xử lý nợ quốc gia từng bị các nước giàu chặn lại. Hoán đổi nợ lấy thiên nhiên chỉ có thể giúp một số trường hợp đặc biệt, không giải quyết cấu trúc chung.
Vì vậy, tài chính khí hậu không thể chỉ là câu chuyện “huy động thêm tiền tư nhân”. Nếu hệ thống tài chính toàn cầu vẫn khiến các nước nghèo vay đắt, trả nợ nặng và ít quyền thương lượng, dòng vốn xanh sẽ tiếp tục chảy qua những kênh lệch. COP có thể tạo ra nhiều tuyên bố mới, nhưng nếu không đụng đến cấu trúc nợ và quyền lực tài chính, chuyển đổi xanh toàn cầu sẽ vẫn là lời hứa đẹp trên nền móng bất bình đẳng.
shared via phenomenalworld,
