Tây Ban Nha giữa tham vọng công nghiệp xanh và thế khó chính trị
26/05/26
Tại Figueruelas, ngôi làng nhỏ gần Zaragoza, dân số sắp tăng gấp ba khi khoảng 2.200 công nhân Trung Quốc đến xây nhà máy pin lithium sắt phosphate lớn nhất Liên minh châu Âu. Dự án này được hậu thuẫn bởi khoản đầu tư 4,1 tỷ euro từ liên doanh CATL – Stellantis, cùng nguồn vốn từ chương trình đầu tư chiến lược Next Generation EU của Tây Ban Nha. Từ năm 2027, nhà máy dự kiến tạo ra 3.000 việc làm. Bốn thập niên trước, General Motors từng đặt nhà máy Opel tại chính nơi này. Nay, Figueruelas trở thành biểu tượng cho nỗ lực mới của Tây Ban Nha, chuyển từ mô hình tăng trưởng cũ dựa nhiều vào du lịch, bất động sản và việc làm thời vụ sang nền kinh tế công nghiệp xanh có giá trị gia tăng cao hơn.
Từ khi lên nắm quyền năm 2018, Thủ tướng Pedro Sánchez theo đuổi lộ trình phát triển khác với nhiều chính phủ châu Âu. Năm 2024, điện gió và điện mặt trời tăng mạnh, giúp năng lượng tái tạo tạo ra gần 150 GWh, tăng 10% so với các năm trước và chiếm 57% cơ cấu điện của Tây Ban Nha. Năng lượng rẻ trở thành lợi thế để thu hút vốn nước ngoài vào pin điện, xe điện, bán dẫn, trung tâm dữ liệu và có thể cả hydro xanh.
Nếu thành công, chiến lược này sẽ giúp Tây Ban Nha giảm phụ thuộc vào mô hình tăng trưởng truyền thống vốn dựa nhiều vào du lịch đại chúng, nhà đất và doanh nghiệp nhỏ năng suất thấp. Nhưng đây vẫn là quá trình mới chớm hình thành. Chính phủ Sánchez đang đứng giữa hai mô hình. Mô hình cũ vẫn tạo việc làm và tăng trưởng, nhưng gây áp lực lớn lên nhà ở, lao động và môi trường; mô hình mới hứa hẹn năng suất cao hơn, nhưng chưa đủ mạnh để ổn định xã hội và củng cố nền tảng bầu cử cho cánh tả.
Chính phủ cấp tiến hiếm hoi ở châu Âu
Trong bối cảnh nhiều nước phương Tây chuyển sang cánh hữu, Tây Ban Nha nổi bật như một trong những chính phủ cấp tiến hiếm hoi còn lại ở châu Âu. Sánchez không chọn quay lại thắt lưng buộc bụng sau đại dịch. Chính phủ tăng lương tối thiểu 61% trong sáu năm, lên hơn 16.500 euro/năm; từ năm 2020, triển khai chương trình thu nhập tối thiểu; áp trần giá năng lượng ở cấp độ châu Âu để kéo giảm lạm phát; mở rộng nghỉ thai sản cho mỗi phụ huynh lên 19 tuần, so với 5 tuần như năm 2018. Bộ Lao động cũng đang thúc đẩy đề xuất giảm tuần làm việc xuống 37,5 giờ.
Về quyền dân sự, chính phủ thông qua các luật mở rộng quyền của người chuyển giới, hợp pháp hóa và điều tiết trợ tử. Về nhập cư, Tây Ban Nha tiếp nhận gần 1,5 triệu người trong ba năm qua, chủ yếu từ Mỹ Latinh và Morocco. Khi được tích hợp vào thị trường lao động, nhóm này đóng góp gần 4/5 tăng trưởng kinh tế. Sáng kiến lập pháp nhằm hợp thức hóa tình trạng cư trú và mở đường tới quốc tịch cho gần nửa triệu người nhập cư không giấy tờ cũng đang được thúc đẩy.
Về đối ngoại, Sánchez cũng đi ngược dòng chính thống châu Âu trong nhiều vấn đề. Ông duy trì quan hệ với Trung Quốc, yêu cầu EU xem xét lại thuế với xe điện Trung Quốc, công nhận nhà nước Palestine, ủng hộ nỗ lực truy tố tội ác chiến tranh của Israel tại các tòa án quốc tế và tiếp tục kêu gọi cấm vận vũ khí ở cấp EU. Ông cũng phản đối sức ép của NATO muốn tăng chi tiêu quân sự lên 5% GDP, khiến Tổng thống Donald Trump tức giận tại hội nghị ở The Hague.
Thành công kinh tế nhưng thế chính trị mong manh
Nhìn vào các chỉ số kinh tế truyền thống, Tây Ban Nha là câu chuyện thành công. Sau cú sốc Đại dịch Covid-19 nặng nề với nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào dịch vụ, tăng trưởng đã bật mạnh trở lại. Trong năm 2021 và 2022, GDP đạt trên 6% rồi duy trì khoảng 2,5–3% trong giai đoạn 2023–2025, cao hơn phần lớn châu Âu. Tờ The Economist từng xếp Tây Ban Nha đứng đầu bảng hiệu suất OECD và coi đây là hình mẫu cho EU. Các định chế như Wall Street Journal, Financial Times, Goldman Sachs và Bloomberg cũng có những đánh giá tích cực.
Nhưng nghịch lý là thành tích ấy không bảo đảm an toàn chính trị cho Sánchez. Các cuộc thăm dò thường cho thấy liên minh giữa Đảng Nhân dân bảo thủ, PP, và cực hữu Vox có thể giành đa số tuyệt đối. Chính phủ hiện tại cũng không chắc trụ vững đến giữa năm 2027, thời điểm nhiệm kỳ lẽ ra kết thúc.
Nguyên nhân nằm ở cấu trúc liên minh phức tạp. PSOE của Sánchez cầm quyền nhờ liên minh với Sumar, các đảng cánh tả nhỏ và sự ủng hộ của các đảng khu vực, gồm cả các lực lượng ủng hộ độc lập ở Catalonia và Basque. Sự kết hợp giữa tái phân phối và phân quyền từng giúp Sánchez vượt qua bầu cử năm 2023, khi nhiều dự báo cho rằng cánh hữu sẽ thắng.
Tuy nhiên, sau bầu cử, duy trì đa số nghị viện trở nên khó hơn nhiều. Chính phủ phải dựa vào các đảng trung hữu ở Basque và Catalonia. Những đảng này sợ PP và Vox tái tập trung quyền lực, nên vẫn ủng hộ Sánchez, nhưng không mặn mà với các chính sách kinh tế cấp tiến. Trong khi đó, Podemos tách khỏi Sumar và nhiều lần chỉ trích chính phủ, thậm chí bỏ phiếu cùng PP và Vox trong một số vấn đề, khiến nghị trình lập pháp gần như tắc nghẽn. Kể từ năm 2023, Tây Ban Nha chưa thể thông qua ngân sách mới.
Nhà ở và du lịch kéo lùi mô hình mới
Vấn đề lớn nhất của Tây Ban Nha là mô hình tăng trưởng cũ vẫn còn quá mạnh. Du lịch chiếm 13% GDP, gấp đôi so với năm 2000 và cũng gấp đôi dân số nước này hiện nay. Ngành này tạo doanh thu lớn nhưng đi kèm việc làm thời vụ, năng suất thấp, áp lực lên hạ tầng đô thị và nhà ở.
Thị trường nhà ở đang quá hot. Trong 10 năm, tiền thuê tăng gần 80% và trên 100% tại các đô thị lớn như Madrid và Barcelona. Nguyên nhân đến từ nhu cầu tăng, nguồn cung thiếu, khu vực công rút khỏi vai trò xây nhà xã hội, cùng hoạt động đầu cơ của nền tảng cho thuê ngắn hạn, chủ nhà địa phương và các quỹ đầu cơ xuyên quốc gia.
Gần 3/4 người Tây Ban Nha sở hữu nhà nên một bộ phận cử tri hưởng lợi từ giá bất động sản tăng. Nhưng người trẻ gần như bị khóa khỏi con đường truyền thống để bước vào tầng lớp trung lưu, vay mua nhà. Người thuê chịu áp lực ngày càng lớn và tổ chức đấu tranh mạnh hơn. PSOE có cử tri ở cả hai nhóm, vì vậy chính sách nhà ở luôn rơi vào thế khó. Nếu siết đầu cơ, làm phật lòng chủ sở hữu; nếu nương tay, đánh mất người thuê và người trẻ.
EU đổi hướng và giới hạn của cánh tả
Giai đoạn hậu đại dịch, EU từng giúp Sánchez củng cố mô hình tăng trưởng xanh thông qua Next Generation EU, các gói phục hồi và việc tạm đình chỉ quy tắc tài khóa. Tây Ban Nha nhận gần 80 tỷ euro viện trợ không hoàn lại, tạo nguồn lực cho đầu tư công nghiệp, năng lượng và chuyển đổi xanh.
Nhưng EU nay chuyển sang ưu tiên tái vũ trang, cạnh tranh và phục tùng nhiều hơn các yêu cầu an ninh của Mỹ. Đây là thách thức lớn với Tây Ban Nha. Với cánh tả trong liên minh cầm quyền, phản đối tăng chi tiêu quốc phòng là vấn đề nguyên tắc. Họ lo rằng tăng quân sự sẽ kéo theo thắt lưng buộc bụng và làm suy yếu nghị trình phân phối lại. Nhưng xã hội Tây Ban Nha rất thân EU, cuộc đối đầu trực diện với Brussels, Paris hay Berlin không dễ tạo đồng thuận.
Sánchez vì thế đứng trước ngã rẽ. Ông đã nhiều lần sống sót nhờ sự quá đà của đối thủ cánh hữu, từ PP, Vox đến Trump. Khi bị dồn ép, ông thường chọn những canh bạc chính trị táo bạo hơn thay vì rút lui về trung dung. Nhưng để duy trì chính phủ, ông cần làm nhiều hơn là chống đỡ. Tây Ban Nha cần chương trình tái phân phối rõ ràng hơn, đặc biệt về nhà ở, lao động và phúc lợi, đồng thời tiếp tục nuôi dưỡng mô hình công nghiệp xanh mới.
Thành công của Tây Ban Nha cho thấy chính phủ cấp tiến vẫn có thể tạo tăng trưởng, tăng quyền xã hội và thu hút đầu tư trong kỷ nguyên khủng hoảng. Nhưng giới hạn cũng rất rõ ràng. Nếu nhà ở tiếp tục vượt khỏi khả năng chi trả, du lịch vẫn chi phối nền kinh tế, người trẻ không thấy tương lai, EU chuyển trọng tâm sang quân sự hóa, mô hình Sánchez sẽ khó biến thành nền tảng chính trị bền vững. Tây Ban Nha có thể là hy vọng cuối cùng của cánh tả châu Âu nhưng cũng là lời nhắc rằng tăng trưởng tốt chưa đủ nếu người dân không cảm thấy đời sống thật sự được cải thiện.
shared via phenomenalworld,
