“Ngày mưa” của các quỹ tài sản vùng Vịnh đã tới?
03/06/26
Nhiều thập niên, các quốc gia vùng Vịnh tích lũy nguồn thu dầu khí vào những quỹ tài sản quốc gia khổng lồ, tạo lớp đệm trị giá khoảng 5.000 tỷ USD cho lúc bất trắc. Khi xung đột với Iran đe dọa dòng chảy năng lượng qua eo biển Hormuz, lớp đệm này có thể sắp phải được dùng đến.
Tấm khiên tài chính của các vương quốc dầu mỏ
Các quỹ tài sản quốc gia vùng Vịnh được sinh ra từ logic rất đơn giản: dầu khí là tài nguyên hữu hạn, nhưng của cải từ dầu khí có thể được chuyển hóa thành tài sản dài hạn. Nhiều thập niên, Ả rập Saudi, UAE, Qatar và Kuwait dùng thặng dư năng lượng để đầu tư vào cổ phiếu, trái phiếu, bất động sản, công nghệ, hạ tầng, thể thao và truyền thông trên khắp thế giới. Kết quả là khối tài sản khổng lồ, khoảng 5.000 tỷ USD, được xem như chiếc két dự phòng cho “ngày mưa”. Song ngày mưa ấy có thể không còn là ẩn dụ.
Các cuộc tấn công của Iran trên khắp vùng Vịnh nhằm đáp trả các đòn không kích của Israel và Mỹ đang đặt các nền kinh tế dầu mỏ vào tình thế khó. Giá dầu tăng khoảng 20% nhưng không đủ xóa rủi ro lớn: xuất khẩu dầu khí qua eo biển Hormuz bị cắt giảm, còn sản lượng tại các cơ sở trọng yếu gồm nhà máy lọc dầu nội địa lớn nhất của Saudi Aramco và các cơ sở LNG của Qatar bị gián đoạn. Với khu vực vốn vẫn sống nhờ năng lượng, cú sốc như vậy có thể nhanh chóng biến thành cú sốc ngân sách.
Hormuz: điểm nghẽn của cả ngân sách lẫn thế giới
Eo biển Hormuz xử lý khoảng 1/5 nhu cầu dầu toàn cầu. Nếu tuyến đường này bị gián đoạn kéo dài, tác động sẽ lan xa hơn giá xăng hay thị trường dầu; chạm vào ngân sách nhà nước, chi phí quốc phòng, nguồn cung thực phẩm, thuốc men và tăng trưởng của các ngành ngoài dầu khí. Saudi Aramco và ADNOC của Abu Dhabi có các tuyến xuất khẩu thay thế, nhưng không đủ công suất để bù toàn bộ lượng dầu thường đi qua vùng Vịnh. Điều này khiến các nước xuất khẩu dầu rơi vào nghịch lý: giá dầu tăng nhưng khối lượng xuất khẩu và khả năng vận chuyển lại bị đe dọa.
Robert Mogielnicki, chuyên gia về đầu tư và địa chính trị, nhận định các quỹ tài sản quốc gia đem lại cho những nước như UAE lớp đệm tài chính mạnh. Khi cần, chính phủ vùng Vịnh sẽ dựa vào các nguồn lực này; song dùng đến quỹ quốc gia không bao giờ là quyết định đơn giản. Những tài sản này không chỉ để chống khủng hoảng trước mắt; chúng còn là nền tảng cho chiến lược hậu dầu mỏ.
Tầm nhìn 2030 và áp lực lên PIF
Ả rập Saudi là trường hợp tiêu biểu. Nước này đang cố giảm phụ thuộc vào dầu mỏ thông qua Tầm nhìn 2030, chương trình chuyển đổi kinh tế yêu cầu hàng trăm tỷ USD đầu tư vào du lịch, hạ tầng, công nghệ, giải trí và các ngành mới. Vậy nên, quỹ Đầu tư Công Ả rập Saudi, PIF không chỉ là nhà đầu tư toàn cầu; nó là động cơ tài chính của Tầm nhìn 2030. Đây là khác biệt quan trọng so với những quỹ thuần danh mục như Kuwait Investment Authority hay Abu Dhabi Investment Authority, vốn chủ yếu đầu tư ra nước ngoài.
Áp lực lên PIF tăng từ trước khủng hoảng. Năm ngoái, Ả rập Saudi ghi nhận thâm hụt ngân sách 276 tỷ riyal, tương đương 73,5 tỷ USD và được dự báo tiếp tục thâm hụt trong vài năm tới. Năm nay, chính phủ phê duyệt kế hoạch vay 217 tỷ riya. Từ đầu năm, PIF, Aramco, các ngân hàng và doanh nghiệp Saudi huy động khoảng 27 tỷ USD, một trong những khởi đầu năm sôi động nhất trên thị trường nợ. Nếu xung đột kéo dài, huy động vốn quốc tế có thể trở nên đắt hơn. Lúc này, PIF có thể bị kẹt giữa hai nhiệm vụ: tiếp tục tài trợ chuyển đổi kinh tế và bảo vệ ổn định tài khóa trong nước.
Từ cứu ngân hàng phương Tây đến đặt cược vào AI
Sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, các quỹ vùng Vịnh từng được xem như “người cứu hộ” của thị trường phương Tây. Họ rót vốn vào những định chế tài chính lớn như Barclays và Credit Suisse. Không phải khoản đầu tư nào cũng thành công, nhưng từ đó, các quỹ này trở thành người chơi có trọng lượng trong tài chính toàn cầu.
Những năm gần đây, họ chuyển sang các khoản đặt cược chiến lược hơn. Công nghệ và trí tuệ nhân tạo trở thành trụ cột trong nỗ lực thoát dầu. PIF đầu tư hàng chục tỷ USD vào công nghệ trong và ngoài nước gồm cả SoftBank Vision Fund. Mubadala rót vốn vào robot và hạ tầng AI. MGX của Abu Dhabi, với Mubadala là đối tác sáng lập, hợp tác với BlackRock trong quỹ hạ tầng AI trị giá 30 tỷ USD. Các quỹ vùng Vịnh cũng tiến mạnh vào truyền thông, giải trí và thể thao. PIF nắm cổ phần lớn tại Electronic Arts, đầu tư vào LIV Golf, quyền anh và thể thao điện tử. Ả rập Saudi, Abu Dhabi và Qatar từng cùng tham gia hậu thuẫn thương vụ Paramount Skydance chào mua Warner Bros Discovery trị giá 108 tỷ USD, cho thấy tham vọng của vùng Vịnh trong chuỗi giá trị nội dung toàn cầu. Tuy nhiên, khi chiến sự leo thang, câu hỏi đặt ra là: các khoản đầu tư hào nhoáng có còn là ưu tiên?
Bài học Kuwait
Lịch sử cho thấy chức năng gốc của quỹ tài sản quốc gia là chống đỡ khủng hoảng. Năm 1953, Kuwait Investment Authority ra đời và được xem là quỹ tài sản quốc gia đầu tiên trên thế giới đã chứng minh điều này khi Iraq xâm lược Kuwait năm 1990. Khi chính phủ Kuwait phải lưu vong, cánh tay London của quỹ gần như trở thành bộ tài chính, tổ chức dòng tiền để duy trì hoạt động của nhà nước. Từ đây, các quỹ lớn trong vùng đều duy trì nguyên tắc chung: tích lũy khi thuận lợi, triển khai khi biến cố. Tuy nhiên, khả năng triển khai phụ thuộc vào cấu trúc tài sản. Trái phiếu Kho bạc Mỹ và cổ phiếu niêm yết có thể bán nhanh hơn. Các khoản đầu tư vào hạ tầng, vốn tư nhân hay tài sản kém thanh khoản như của Mubadala sẽ khó rút hơn, nhất là khi thị trường biến động.
Vậy nên, kịch bản có khả năng cao không phải là bán tháo. Thay vào đó, các quỹ có thể giảm tốc đầu tư ra nước ngoài, tái cân bằng danh mục âm thầm và ưu tiên thanh khoản.
Phép thử thời hậu dầu mỏ
Một số thương vụ vẫn tiếp diễn. Mubadala tiếp tục tham gia nhóm nhà đầu tư rót khoảng 4 tỷ USD vào Athora Holding. ADIA và đơn vị của Qatar Investment Authority xuất hiện trong nhóm nhà đầu tư nền tảng cho đợt IPO tại Mỹ của công ty thanh toán Nhật Bản PayPay. Điều này cho thấy các quỹ vùng Vịnh chưa chuyển sang chế độ phòng thủ toàn diện. Song khủng hoảng Hormuz là lời nhắc nghiêm khắc: dù vùng Vịnh nói nhiều về đa dạng hóa, dầu khí vẫn là mạch máu của ngân sách. Khi dòng chảy năng lượng bị đe dọa, các dự án AI, du lịch, thể thao và thành phố tương lai đều phải được soi lại qua lăng kính an ninh, thanh khoản và ổn định xã hội.
Các quỹ tài sản quốc gia vùng Vịnh được xây dựng để chuẩn bị cho những khoảnh khắc như thế này. Câu hỏi không phải là họ có đủ tiền hay không mà là tiền sẽ được dùng để bảo vệ điều gì trước: ngân sách, công dân, chuỗi cung ứng, Tầm nhìn 2030 hay tham vọng toàn cầu. Nếu xung đột hạ nhiệt nhanh, đây có thể chỉ là đợt tái cân bằng ngắn hạn. Nếu Hormuz tiếp tục bất ổn, “ngày mưa” mà các vương quốc dầu mỏ chuẩn bị suốt nhiều thập niên sẽ trở thành phép thử thật sự cho sức mạnh tài chính.
shared via reuters,
