Những đường “gậy khúc côn cầu” và “đường chéo” trong tranh luận về toàn cầu hóa
12/06/26
Bức tranh có thể đáng giá bằng cả nghìn từ. Trong các tranh luận hiện nay về toàn cầu hóa kinh tế, có hai kiểu hình ảnh đặc biệt quan trọng. Thứ nhất là biểu đồ “gậy khúc côn cầu”, dùng để miêu tả sự tăng trưởng đột ngột và mạnh mẽ của hiện tượng nào đó. Thứ hai là biểu đồ “đường chéo”, nơi các đường cắt nhau thể hiện sự thay đổi tương quan quyền lực, thu nhập hoặc thịnh vượng giữa các nhóm, quốc gia hay khu vực.
Hai loại hình ảnh này giúp giải thích vì sao toàn cầu hóa vừa được ca ngợi là động lực tạo ra thịnh vượng chưa từng có, vừa bị chỉ trích là nguồn gốc của bất bình đẳng, khủng hoảng khí hậu, suy giảm việc làm công nghiệp và xung đột địa kinh tế. Không biểu đồ hay câu chuyện đơn lẻ nào có thể bao quát toàn bộ vấn đề. Muốn hiểu toàn cầu hóa, cần nhìn đồng thời các “gậy khúc côn cầu” của tăng trưởng lẫn các “đường chéo” của phân phối quyền lực và lợi ích.
“Gậy khúc côn cầu” của thịnh vượng
Những người ủng hộ toàn cầu hóa thường bắt đầu bằng lập luận quen thuộc. Trong phần lớn lịch sử nhân loại, hoạt động kinh tế tăng trưởng rất chậm. Nhưng từ khoảng thế kỷ 19, đổi mới công nghệ kết hợp với thương mại quốc tế đã giải phóng năng suất, tạo ra mức giàu có chưa từng có. Nếu biểu diễn GDP toàn cầu theo thời gian, đường biểu đồ gần như đi ngang trong hàng thế kỷ rồi vọt lên mạnh mẽ, giống hình cây gậy khúc côn cầu.
Đây là nền tảng của câu chuyện “chính thống” về toàn cầu hóa. Các đảng phái trung dung ở phương Tây, nhiều nhà bình luận kinh tế và các tổ chức như Ngân hàng Thế giới, Quỹ Tiền tệ Quốc tế hay Tổ chức Thương mại Thế giới thường nhấn mạnh rằng thương mại, công nghệ và hội nhập kinh tế tạo ra kết quả cùng có lợi. Theo quan điểm này, toàn cầu hóa có thể mang lại hòa bình, thịnh vượng và chiếc bánh kinh tế lớn hơn cho tất cả.
Dĩ nhiên, ngay cả phe ủng hộ toàn cầu hóa cũng thừa nhận cần có chính sách trong nước để hỗ trợ người lao động thích nghi với sự thay đổi của phân công lao động quốc tế, đồng thời tái phân bổ của cải để mọi người cùng hưởng lợi. Nhưng kết luận chính vẫn là không nên phá vỡ động lực tăng trưởng đã tạo ra bước nhảy vọt về thịnh vượng toàn cầu.
“Gậy khúc côn cầu” của thảm họa khí hậu
Vấn đề là biểu đồ thịnh vượng có chiếc bóng đi kèm. Đây là “gậy khúc côn cầu” của lượng phát thải carbon. Khi sản xuất, tiêu dùng và thương mại toàn cầu mở rộng, khí thải nhà kính cũng tăng vọt. Sự giàu có được câu chuyện chính thống ca ngợi vì thế dựa trên nền tảng sinh thái không bền vững.
Từ đây xuất hiện câu chuyện “Kỷ Nhân sinh”, nhấn mạnh rằng toàn cầu hóa đã lan truyền các mô hình sản xuất và tiêu dùng dựa vào nhiên liệu hóa thạch, khiến nhiều khu vực trên hành tinh ngày càng khó sinh sống. Nếu tiếp tục tối đa hóa tăng trưởng kinh tế mà bỏ qua giới hạn sinh thái, thế giới sẽ rơi vào tình thế cùng thua, với nhiệt độ tăng, thời tiết cực đoan, cháy rừng, lũ lụt, hạn hán và suy giảm đa dạng sinh học.
Điều bất công là những người ít gây ra khủng hoảng khí hậu nhất lại thường chịu hậu quả sớm và nặng nhất. Các nước nghèo, cộng đồng dễ tổn thương và người lao động thu nhập thấp có ít nguồn lực hơn để thích ứng với biến đổi khí hậu. Vì vậy, tranh luận về toàn cầu hóa không thể chỉ xoay quanh tăng trưởng GDP, cần phải đặt câu hỏi tăng trưởng ấy được tạo ra bằng cái giá môi trường và xã hội nào.
Hy vọng từ công nghệ xanh
Trước mâu thuẫn giữa thịnh vượng và khí hậu, có hai hướng trả lời lớn. Một bên cho rằng thế giới cần “giảm tăng trưởng”, đặc biệt ở các nước giàu và nhóm tiêu dùng giàu có, để đưa mức tiêu thụ về trong giới hạn sinh thái. Bên còn lại tin rằng thương mại và công nghệ có thể giúp con người thoát khỏi bế tắc.
Phe “tăng trưởng xanh” đưa ra biểu đồ gậy khúc côn cầu khác về tốc độ triển khai năng lượng mặt trời và các công nghệ sạch. Thế giới mất hơn hai thập niên để lắp đặt terawatt điện mặt trời đầu tiên, nhưng terawatt thứ hai và ba được dự báo đến nhanh hơn nhiều. Với sự hỗ trợ của nhà nước và thị trường, công nghệ xanh có thể mở rộng nhanh, kéo giảm chi phí và thay thế dần các mô hình phát thải cao.
Tuy nhiên, biểu đồ hy vọng này cũng che giấu xung đột phân phối. Trung Quốc hiện dẫn đầu thế giới về sản xuất tấm pin mặt trời, đồng thời đang nổi lên mạnh mẽ trong xe điện. Với các chính trị gia phương Tây lo ngại mất nền tảng công nghiệp và tụt lại trước Trung Quốc trong công nghệ tương lai, thành công của năng lượng sạch không chỉ là tin tốt về khí hậu. Đó còn là nguồn lo âu địa chính trị.
“Đường chéo” của quyền lực toàn cầu
Trong vài thập niên toàn cầu hóa, cả Mỹ và Trung Quốc đều giàu lên về mặt tuyệt đối. Nhưng xét tương quan, Trung Quốc đã thu hẹp đáng kể khoảng cách với Mỹ về kinh tế, công nghệ và quân sự. Việc gia nhập WTO giúp Trung Quốc tiếp cận thị trường, vốn và công nghệ toàn cầu, trong khi năng lực sản xuất giá rẻ đưa nước này thành trung tâm chế tạo của thế giới.
“Đường chéo” quyền lực toàn cầu thể hiện sự thay đổi này. Tỷ trọng của Trung Quốc trong GDP toàn cầu tăng lên, trong khi vị thế tương đối của Mỹ suy giảm. Đây là cơ sở của câu chuyện địa kinh tế, nơi an ninh kinh tế được xem là an ninh quốc gia. Thay vì nhấn mạnh lợi ích cùng thắng từ hội nhập, cách nhìn này tập trung vào rủi ro phụ thuộc của đối thủ chiến lược. Vì vậy, các chính phủ phương Tây đang trợ cấp mạnh cho công nghiệp trong nước, kiểm soát xuất khẩu công nghệ như bán dẫn, đồng thời tìm cách bảo đảm nguồn lithium, đất hiếm và các nguyên liệu chiến lược.
Việc làm, thu nhập và quyền lực doanh nghiệp
“Đường chéo” khác nằm trong thị trường lao động. Ở Mỹ và nhiều nước giàu, tỷ trọng việc làm trong nông nghiệp và sản xuất đã giảm mạnh, trong khi dịch vụ chiếm hơn 80% việc làm. Toàn cầu hóa và công nghệ biến các nước này thành nền kinh tế tri thức, nhưng quá trình ấy gây tổn thương nặng cho các vùng phụ thuộc vào nhà máy. Việc mất các công việc công nghiệp lương tốt góp phần nuôi dưỡng chủ nghĩa dân túy cánh hữu, từ Donald Trump đến Brexit.
Cánh tả nhấn mạnh “đường chéo” thu nhập. Tại Mỹ, phần thu nhập chảy vào nhóm 1% giàu nhất tăng lên, trong khi phần của 50% dưới cùng giảm xuống. Theo câu chuyện dân túy cánh tả, toàn cầu hóa đã bị thiết kế để chuyển lợi ích về nhóm đặc quyền, thông qua lương tối thiểu trì trệ, tài chính săn mồi và luật chơi có lợi cho giới giàu.
Cùng lúc, các tập đoàn đa quốc gia tận dụng toàn cầu hóa để sản xuất ở bất kỳ đâu, bán ở khắp nơi và giảm tối đa nghĩa vụ thuế. Thuế doanh nghiệp giảm trong khi gánh nặng chuyển sang lao động. Đây là trung tâm của câu chuyện về quyền lực doanh nghiệp, trong đó người thắng lớn không phải người lao động hay cộng đồng, các công ty có khả năng định hình luật chơi toàn cầu mới chính là bên nắm chìa khóa.
Toàn cầu hóa vì thế không thể được hiểu bằng câu chuyện duy nhất. Thịnh vượng, khí hậu, công nghệ xanh, quyền lực Mỹ – Trung, việc làm công nghiệp, bất bình đẳng thu nhập và quyền lực doanh nghiệp đều đan vào nhau. Muốn có chính sách tốt hơn, cần nhìn đồng thời các “gậy khúc côn cầu” của tăng trưởng và khủng hoảng, cùng các “đường chéo” của phân phối lợi ích và quyền lực.
shared via phenomenalworld,
