California vươn lên thành “vua hạt dẻ cười” thế giới
03/04/26
 |
| Các vườn trồng hạt dẻ cười ở California hiện chiếm hơn 600.000 mẫu Anh, tăng từ 100.000 mẫu Anh vào năm 2005. Ảnh: Adam Perez |
Hai thập kỷ trước, nông dân California đặt cược vào hạt dẻ cười, khi loại hạt xanh nhỏ này ở Mỹ vẫn là thị trường ngách. Giờ canh bạc thắng lớn, hạt dẻ cười đi cùng trào lưu ăn lành mạnh, hưởng lợi từ cơn sốt “Dubai chocolate”, và vô tình đẩy giá nhờ chiến sự Iran. Nhưng thành công mở ra nghịch lý kiểu California: loại cây mang về nhiều tiền hơn cho mỗi giọt nước cũng là thứ làm cuộc khủng hoảng nước của bang thêm căng thẳng.
Canh bạc nông nghiệp trở thành món hời lớn
20 năm trước, hạt dẻ cười ở Mỹ chưa phải ngôi sao. Nó phổ biến ở Iran và vùng lân cận hơn là trên bàn ăn Mỹ. Nhưng nông dân California nhìn thấy cơ hội dài hạn: khí hậu thung lũng San Joaquin gần như lý tưởng cho loại cây này, với mùa hè nóng khô và mùa đông lạnh ẩm. Họ trồng nhiều hơn, rồi nhiều hơn nữa. Kết quả là diện tích vườn hạt dẻ cười ở California tăng từ khoảng 100.000 mẫu Anh năm 2001 lên hơn 600.000 mẫu Anh hiện nay. Mỹ giờ là nước sản xuất và xuất khẩu hạt dẻ cười lớn nhất thế giới. Iran tụt xuống thứ hai.
Đó là sự đảo chiều lớn, xét tới việc trong nhiều thế kỷ Iran gần như thống trị thị trường này. Hạt dẻ cười được đưa tới California từ thập niên 1930, khi nhà thực vật học Mỹ William E. Whitehouse mang hạt giống về từ Iran. Nhưng chỉ một giống phát triển tốt, sau này được gọi là “Kerman”. Phải tới thập niên 1970, các vườn hạt dẻ cười ở California mới thật sự mở rộng. Tuy vậy, Iran vẫn giữ thế thượng phong cho đến sau khủng hoảng con tin năm 1979 và chuỗi cấm vận thương mại sau đó. Đòn quyết định đến vào năm 1986, khi mức thuế 241% gần như chấm dứt vị thế thống trị của Iran tại thị trường Mỹ.
Từ năm 2011, Mỹ liên tục vượt Iran trở thành nước xuất khẩu hạt dẻ cười lớn nhất. Iran tiếp tục mất thị phần. Nếu 15 năm trước Iran từng chiếm khoảng 40% – 50% xuất khẩu hạt dẻ cười toàn cầu, thì gần đây tỷ lệ ấy chỉ còn khoảng 20%.
Chiến tranh và mạng xã hội cùng đứng về phía nông dân California
Thành công của hạt dẻ cười California không chỉ đến từ nông học. Nó còn là sản phẩm của đúng những thứ đang chi phối kinh tế hiện đại: xu hướng tiêu dùng và địa chính trị.
Một mặt, hạt dẻ cười được hưởng lợi từ trào lưu ăn uống lành mạnh. Người tiêu dùng ngày càng chuộng thực phẩm giàu chất xơ, giàu đạm và có thể được gắn nhãn “tốt cho sức khỏe”. Mặt khác, nó còn được đẩy lên bởi một cơn sốt ít ngờ hơn: Dubai chocolate, thanh chocolate nhân kem hạt dẻ cười và kataifi đang lan mạnh trên mạng xã hội. Hạt dẻ cười vì thế không chỉ là món ăn vặt mặn. Nó trở thành nguyên liệu thời thượng trong tráng miệng và thực phẩm chế biến.
Chiến sự với Iran làm tăng lợi thế cho California. Hơn một tháng sau khi chiến tranh nổ ra, lưu lượng tàu qua eo biển Hormuz xuống mức thấp lịch sử, làm tắc nghẽn xuất khẩu từ khu vực. Với nông dân California, khả năng một đối thủ lớn như Iran bị chặn nguồn cung đồng nghĩa với giá bán tốt hơn tại châu Âu và Trung Quốc. Một chủ vườn hạt dẻ cười ở San Joaquin nói: chiến tranh sẽ hạn chế khả năng Iran giao hàng cho khách quốc tế.
Giá cả phản ánh phần nào điều đó. Giá sỉ hạt dẻ cười nguyên vỏ tăng 20% trong 18 tháng qua, lên 4,57 USD mỗi pound. Ngoài cửa hàng, người tiêu dùng phải trả nhiều hơn nữa.
Từ món ăn vặt thành nguyên liệu công nghiệp
Sự chuyển đổi quan trọng nhất của hạt dẻ cười có lẽ nằm ở chỗ nó không còn chỉ được bán như một món ăn vặt rang muối. Thị trường giờ chia làm hai: hạt dẻ cười nguyên vỏ và “kernels”, nhân hạt dùng trong chế biến thực phẩm. Chính cơn bùng nổ của hạt dẻ cười trong đồ ngọt, kem, chocolate và các món tráng miệng đã đẩy mạnh nhu cầu đối với phần nhân hạt này.
Nông dân California phản ứng đúng kiểu thị trường: trồng nhiều hơn. Thu hoạch kỷ lục khoảng 700 triệu kg hạt dẻ cười năm ngoái. Hiệp hội American Pistachio Growers dự báo sản lượng cây California có thể hơn 900 triệu kg vào năm 2031. Nhìn từ góc độ doanh thu, đó là câu chuyện thành công gần như hoàn hảo.
Điểm nghẽn lớn nhất là nước
California không thiếu đất trồng hạt dẻ cười. California thiếu nước.
Hạt dẻ cười, giống như các loại hạt cây khác, là cây trồng ngốn nước. Một mẫu hạt dẻ cười trung bình tiêu thụ hơn một triệu gallon nước mỗi năm, chỉ thấp hơn chút ít so với hạnh nhân và óc chó, theo ước tính của Đại học California, trong một bang thường xuyên đối mặt hạn hán, sự bùng nổ của hạt dẻ cười đồng nghĩa với áp lực lớn hơn lên nguồn nước vốn đã mỏng manh.
Điều đáng lo hơn là phần lớn hạt dẻ cười California mọc tại những khu vực được xếp loại “căng thẳng nước cực cao” theo định nghĩa của World Resources Institute. So với hai thập niên trước, lượng nước dùng hằng năm cho hạt dẻ cười tại các khu vực tăng hàng chục tỷ gallon. Nói cách khác, thành công của hạt dẻ cười không chỉ được đo bằng sản lượng và giá bán. Nó còn được đo bằng hóa đơn môi trường ngày càng lớn.
Đây là nghịch lý trung tâm của câu chuyện. Hạt dẻ cười có một số ưu điểm đáng kể: chịu hạn và chịu mặn tốt hơn hạnh nhân hay óc chó, đồng thời luôn là cây trồng giá trị cao. Chính điều đó làm nó hấp dẫn. Nhưng cũng chính điều đó khiến nông dân có động cơ tiếp tục trồng nhiều hơn, ngay cả khi nước ngày càng khan hiếm. Loại cây này “ngốn nhiều nước hơn, nhưng kiếm được nhiều tiền hơn trên mỗi giọt nước”.
California đẩy mình vào thế khó
Hạt dẻ cười cho thấy điều quen thuộc của nông nghiệp hiện đại California: bang này cực kỳ giỏi biến điều kiện khí hậu khắc nghiệt thành lợi thế xuất khẩu. Nhưng cùng lúc, mỗi chiến thắng thương mại làm bài toán tài nguyên thêm hóc búa. Hạt dẻ cười đang lên ngôi nhờ đúng ba lực đẩy mà thị trường hiện đại thưởng công mạnh nhất: sức khỏe, thời thượng và đứt gãy địa chính trị. Song, rào cản lớn nhất của nó không nằm ở cầu, cũng không nằm ở Iran. Nó nằm dưới mặt đất California, trong các tầng nước ngầm ngày càng bị rút cạn.
Đó là lý do câu chuyện hạt dẻ cười California hấp dẫn hơn một bài nông sản thông thường. Nó không chỉ kể về một loại hạt thắng lớn. Nó kể về cách toàn cầu hóa, mạng xã hội và chiến tranh có thể cùng lúc làm giàu cho một ngành hàng, trong khi thiên nhiên lặng lẽ gửi hóa đơn về sau.
shared via nytimes,
