Brazil chống đỡ đòn thuế của Tổng thống Trump như thế nào?
15/09/26
 |
| Lygia Pape, Tecelar (Dệt), 1958. |
Thuế quan như công cụ can thiệp chính trị
Tháng 7/2025, chính quyền Trump đơn phương áp mức thuế 50% lên hàng nhập khẩu từ Brazil. Đây không chỉ là biện pháp thương mại. Cùng với các lệnh trừng phạt có chọn lọc và việc thu hồi thị thực của quan chức Brazil, thuế quan được dùng để gây sức ép lên hệ thống tư pháp Brazil, buộc nước này thay đổi hướng xử lý vụ truy tố cựu Tổng thống Jair Bolsonaro.
Nói cách khác, Washington tìm cách dùng sức mạnh kinh tế để can thiệp vào nền dân chủ Brazil. Tuy nhiên, kết quả không diễn ra như mong muốn. Bolsonaro vẫn bị bắt, truy tố và sau đó bị kết án. Trong khi đó, kinh tế Brazil điều chỉnh nhanh hơn dự kiến. Xuất khẩu sang Trung Quốc và Argentina tăng đủ mạnh để bù đắp phần sụt giảm từ thị trường Mỹ.
Vì thế, đòn thuế không phơi bày sức mạnh tuyệt đối của Mỹ, mà làm lộ giới hạn của sức ép ấy. Với Brazil, đây trở thành phép thử cho vị trí mới của nước này trong kinh tế chính trị toàn cầu.
Ba thập kỷ xoay trục thương mại
Sau khi trở lại dân chủ năm 1985, Brazil dần điều chỉnh quan hệ thương mại theo hướng đa phương, hội nhập khu vực và hợp tác Nam-Nam. Giai đoạn trước đó, chế độ quân sự tài trợ công nghiệp hóa bằng nợ nước ngoài, kết hợp bảo hộ với đàn áp lao động. Đến thập niên 1990, các chính phủ dân cử chuyển sang mô hình tân tự do, mở cửa thương mại, tư nhân hóa, thu hút vốn ngoại và ổn định tiền tệ.
Cách tiếp cận này khiến công nghiệp nội địa dễ tổn thương hơn. Đồng tiền mạnh lên làm hàng nhập khẩu rẻ hơn, tự do hóa thương mại tăng cạnh tranh trong nước, động lực công nghiệp dần yếu đi. Trong thập niên 1990, Mỹ vẫn là khách hàng quan trọng nhất, chiếm hơn 24% xuất khẩu Brazil.
Nhưng chính sự mở cửa theo Đồng thuận Washington lại đặt nền cho quan hệ mới với Trung Quốc. Khi Trung Quốc bước sâu vào hệ thống thương mại toàn cầu, nhu cầu nguyên liệu thô và nông sản tăng mạnh. Với tài nguyên và đất canh tác dồi dào, Brazil trở thành nhà cung cấp lớn.
Từ năm 2000–2010, tỷ trọng Trung Quốc trong xuất khẩu Brazil tăng từ 2% lên 15,3%, trong khi tỷ trọng Mỹ giảm xuống 9,7%. Đến năm 2025, Trung Quốc là điểm đến lớn nhất của hàng Brazil, chiếm gần 29% tổng xuất khẩu. Năm 2024, Mỹ chỉ còn chiếm 12% và giảm xuống 10,8% sau khi thuế quan được áp dụng.
Khi Trump giúp Lula mạnh hơn
Ban đầu, Brazil gần như không bị ảnh hưởng nhiều bởi “Ngày giải phóng”, chiến dịch thuế quan hỗn loạn của Trump. Nước này chỉ chịu mức thuế chung 10%, trong khi nhiều đối tác khác của Mỹ chịu mức cao hơn. Nhờ đó, xuất khẩu Brazil sang Mỹ tăng, đặc biệt là cà phê và thịt.
Tuy nhiên, đến ngày 9/7/2025, Trump áp thêm phụ thu 40%, đưa tổng thuế lên 50%, mức cao nhất thế giới vào thời điểm đó. Lý do được đưa ra không phải thương mại, mà là chính trị. Trump gọi việc truy tố Bolsonaro vì âm mưu đảo chính sau bầu cử năm 2022 là “cuộc tấn công nham hiểm vào bầu cử tự do”.
Lula đáp lại bằng tuyên bố Brazil là quốc gia có chủ quyền với các thiết chế độc lập. Tòa án Brazil có toàn quyền xử lý những người liên quan đến âm mưu đảo chính tháng 1/2023. Ông cũng bác bỏ lập luận Mỹ bị thâm hụt thương mại với Brazil, nhấn mạnh dữ liệu của chính Nhà Trắng cho thấy cán cân song phương đã nghiêng về phía Mỹ từ năm 2008.
Trong nước, đòn thuế tạo hiệu ứng ngược. Cánh tả tập hợp quanh Lula, trong khi phe Bolsonaro rơi vào thế khó vì bị gắn với lợi ích của Trump. Báo chí Brazil thậm chí nói “Trump đã làm Lula vĩ đại trở lại”.
Thế giới như phương án thay thế
Sau cú sốc ban đầu, Brazil không chờ Mỹ đổi ý. Chính phủ lập quỹ tín dụng tạm thời cho các ngành bị ảnh hưởng, chuẩn bị kế hoạch ứng phó và thúc đẩy đa dạng hóa đối tác. BNDES triển khai chương trình Brasil Soberano để hỗ trợ các doanh nghiệp xuất khẩu chịu tác động.
Kết quả cho thấy mức lệ thuộc vào Mỹ đã giảm đáng kể. Năm 2025, tổng xuất khẩu Brazil đạt kỷ lục 348,7 tỷ USD. Xuất khẩu sang Mỹ giảm 6,6%, Trung Quốc tăng 6%, Liên minh châu Âu tăng 3,2%, và Mercosur tăng 26,6%. Sau tháng 7/2025, Trung Quốc một mình hấp thụ 37% phần thương mại bị ảnh hưởng bởi phụ thu của Mỹ.
Mỹ muốn kéo Brazil trở lại quỹ đạo của mình, nhưng đòn thuế lại đẩy Brazil đi xa hơn. Thay vì buộc nước này phụ thuộc hơn vào Washington, Trump đẩy nhanh chiến lược mà Brazil đã theo đuổi từ lâu là mở rộng thị trường, giữ thế không liên kết chủ động và bảo vệ đa phương.
Chủ quyền là năng lực mặc cả
Câu chuyện Brazil cho thấy chủ quyền không phải khẩu hiệu trừu tượng. Đây là năng lực thực tế để chống đỡ, lựa chọn và đàm phán dưới sức ép. Sức mạnh này không chỉ đến từ quan hệ với Trung Quốc, mà từ mạng lưới thương mại đủ rộng để thị trường đơn lẻ không thể quyết định vận mệnh kinh tế quốc gia.
Trong bầu cử sắp tới, Brazil sẽ không chỉ chọn giữa hai nền tảng chính sách. Nước này cũng chọn giữa hai cách tham gia thế giới, phụ thuộc vào Mỹ, hoặc tiếp tục đa phương hóa và không liên kết chủ động. Trong trật tự đa cực đang hình thành, những cường quốc tầm trung có thêm dư địa xoay xở, miễn là họ đã xây được khả năng đứng vững trước áp lực.
shared via phenomenalworld,
