Khi thảm họa khí hậu gặp bẫy nợ
11/09/26
 |
| Ảnh: 2019, Vườn quốc gia Langtang, Nepal. |
Nepal sau trận lở núi
Tháng trước, thảm họa ập xuống dãy Himalaya khi băng và đá sụp đổ trong Vườn quốc gia Langtang. Dòng bùn đá và nước lũ tràn khoảng 100 km dọc sông Lende Khole, phụ lưu của Bhote Koshi, phá hủy làng mạc, đường sá, cầu cống, nhà máy thủy điện và nhiều hạ tầng thiết yếu.
Hơn 1.300 người được xác nhận thiệt mạng tại Nepal, 5.100 người vẫn mất tích. Ở Tây Tạng, con số khó xác định hơn. Các nhà khoa học vẫn điều tra cơ chế chính xác của thảm họa, nhưng đồng thuận ban đầu cho rằng đây là hệ quả của sạt lở, có thể do nền đá suy yếu khi sông băng rút lui và nước tan băng ngấm xuống.
Từ năm 2000–2020, các sông băng tại Hindu Kush Himalaya đã mất 12% diện tích và 9% lượng băng. Khi Trái đất nóng lên, sông băng và tầng đất đóng băng vĩnh cửu trên khắp thế giới suy yếu. Những thảm họa phức hợp tại vùng núi, nơi sạt lở, băng tan và lũ quét nối tiếp nhau, được dự báo sẽ xảy ra thường xuyên hơn.
Ai trả tiền để tái thiết?
Khi chiến dịch cứu hộ vẫn tiếp diễn, Nepal, thuộc nhóm nước nghèo nhất châu Á, phải đối mặt với câu hỏi lớn hơn. Lấy tiền đâu để phục hồi và tái thiết? Thiệt hại tài chính ước tính khoảng 5 tỷ USD, tương đương 1/10 GDP hằng năm của cả nước.
Một phần cứu trợ đang đến, nhưng viện trợ quốc tế rất ít. Mỹ chỉ gửi khoảng nửa triệu USD. Con số này quá nhỏ so với nhu cầu thực tế, nhất là trong bối cảnh ngân sách viện trợ và tài chính phát triển từ các nước giàu đang bị cắt giảm.
Về lý thuyết, Nepal có thể tìm đến Quỹ ứng phó tổn thất và thiệt hại của Liên Hợp Quốc, cơ chế được lập ra tại hội nghị khí hậu Sharm El-Sheikh năm 2022 để hỗ trợ các nước nghèo chịu thảm họa do biến đổi khí hậu. Chính phủ Nepal nhanh chóng gửi yêu cầu. Tuy nhiên, khả năng nhận tiền vẫn thấp. Quỹ này mới có hơn nửa tỷ USD, trong khi trước thảm họa Himalaya đã có các yêu cầu hợp lệ lên tới 2,8 tỷ USD. Đáng nói hơn, quỹ vẫn chưa giải ngân khoản nào.
Thích ứng khí hậu cần tiền công
Thảm họa tại Nepal cho thấy nhu cầu đầu tư thích ứng khí hậu đang trở nên cấp bách. Giảm phát thải và chuyển đổi sang năng lượng sạch vẫn rất quan trọng, nhưng nhiều nước giờ còn phải xây dựng năng lực chống chịu trước những thiệt hại đã không thể tránh.
Điều này có nghĩa là phải gia cố hạ tầng thường ngày: hệ thống điện, đường sá, bệnh viện, chung cư, trường học. Nó cũng đòi hỏi các loại hạ tầng thích ứng mới: đê biển, kè chống lũ, vành đai cản lửa, hệ thống làm mát, tưới tiêu tốt hơn, cảnh báo sớm và công trình quản lý sạt lở.
Vấn đề là phần lớn hạ tầng thích ứng không tạo dòng tiền rõ ràng để đóng gói thành sản phẩm hấp dẫn nhà đầu tư. Tuyến đê, hệ thống cảnh báo lũ hay công trình chống sạt lở có thể cứu mạng người, nhưng khó đem lại lợi nhuận đều đặn. Vì vậy, trông chờ tài chính tư nhân cho các dự án như vậy thường là ảo tưởng. Chỉ đầu tư công quy mô lớn mới đủ sức phá vòng xoáy trong đó nền kinh tế càng dễ tổn thương, càng thiếu đầu tư. Càng thiếu đầu tư, càng dễ tổn thương hơn.
Thủy điện và nghịch lý phát triển
Nepal phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thủy điện để sản xuất điện. Tuy nhiên, phần lớn dự án được tài trợ tư nhân và vận hành theo mô hình “dòng chảy tự nhiên”, tức không có hồ chứa lớn. Vì vậy, điện suy giảm vào mùa khô và các công trình này không bảo vệ được trước lũ hay hạn như các đập được thiết kế tốt.
Chính phủ Nepal đặt mục tiêu tăng công suất thủy điện từ 3.000 MW năm 2024 lên 28.500 MW năm 2035. Theo Ngân hàng Thế giới, mục tiêu này đòi hỏi nguồn vốn tương đương 3-5% GDP/năm, đúng lúc tài chính khan hiếm.
Khí hậu, lạm phát và chi phí vay
Cái khó của Nepal không phải ngoại lệ. Ở các nước nghèo, thảm họa khí hậu ngày càng đi kèm chi phí vay cao, viện trợ giảm và áp lực thắt lưng buộc bụng. Khi hạn hán, lũ lụt, mất mùa và hạ tầng hư hỏng đẩy giá lương thực, năng lượng và vận tải lên cao, lạm phát cũng trở thành vấn đề khí hậu.
Nếu không có đủ không gian tài khóa để đầu tư công hoặc hỗ trợ người dân, nhiều nước có thể buộc phải xử lý lạm phát bằng cách tăng lãi suất. Đây là công cụ thô bạo. Nó có thể làm giảm cầu, nhưng cũng bóp nghẹt tăng trưởng, khiến vay nợ đắt hơn và làm phục hồi sau thảm họa khó khăn hơn.
Ngay cả các nước giàu cũng đang đối mặt chi phí vay tăng. Tuy nhiên, với các nước Nam bán cầu, áp lực nặng hơn nhiều. Nepal từng được dự báo tăng trưởng 5%. Sau thảm họa này, triển vọng ấy khó còn nguyên vẹn.
Phục hồi khí hậu không thể tách khỏi hệ thống tài chính toàn cầu. Khi thảm họa nối tiếp thảm họa, dòng tiền cứu trợ và đầu tư phòng ngừa ngày càng xa tầm với, các nước nghèo không chỉ chịu cái giá của khí hậu nóng lên. Họ chịu cái giá của trật tự tài chính khiến việc sống sót cũng phải đi vay.
shared via phenomenalworld,
