Đất hiếm: Quân bài chiến lược của Trung Quốc trước Mỹ
14/05/26
 |
| Các nhà máy thép, hóa chất, lọc đất hiếm ở Baotou, Trung Quốc. Chính quyền Trump thường xuyên liên lạc với Trung Quốc về vấn đề đất hiếm. Ảnh: The New York Times |
Trước hội nghị thượng đỉnh giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình tại Bắc Kinh, đất hiếm trở thành một trong những điểm nóng được quan tâm nhất. Trung Quốc kiểm soát phần lớn khâu tinh luyện các kim loại và nam châm đất hiếm thiết yếu cho máy bay, chip, ô tô, thiết bị quân sự và xe điện. Nếu Bắc Kinh siết thêm xuất khẩu, chuỗi sản xuất của Mỹ, châu Âu và Nhật Bản lập tức chịu sức ép lớn.
Đòn bẩy nằm trong chuỗi cung ứng
Đất hiếm không phải nhóm hàng quen thuộc với người tiêu dùng, nhưng nằm sâu trong các ngành công nghiệp hiện đại; được dùng trong máy bay thương mại, thiết bị điện tử, ô tô, máy sản xuất bán dẫn, tên lửa, máy bay chiến đấu và drone. Tuy nhiên, nhiều loại đất hiếm quan trọng được tinh luyện gần như độc quyền tại Trung Quốc.
Từ đầu tháng 4 năm ngoái, Bắc Kinh hạn chế phần lớn xuất khẩu một số kim loại và nam châm đất hiếm. Kể từ đó, giá vài loại tăng gấp hàng chục, thậm chí hàng trăm vòng ngoài Trung Quốc; khiến các doanh nghiệp phương Tây đối mặt tình trạng thiếu nguyên liệu trầm trọng.
Ngày 9/10, Trung Quốc công bố kế hoạch tăng cường hạn chế, không chỉ với đất hiếm mà cả sản phẩm chứa lượng rất nhỏ đất hiếm có nguồn gốc Trung Quốc. Ba tuần sau, tại cuộc gặp với ông Trump, ông Tập đồng ý hoãn các biện pháp mới trong một năm, dù những hạn chế ban hành từ tháng 4 vẫn còn hiệu lực.
Tuần này, tại hội nghị thượng đỉnh, câu hỏi then chốt là liệu Bắc Kinh có gia hạn quyết định hoãn siết thêm xuất khẩu đất hiếm hay không.
Doanh nghiệp cần sự rõ ràng
Quan chức cấp cao của chính quyền Mỹ cho biết Washington thường xuyên trao đổi với Bắc Kinh về đất hiếm; song, chưa rõ cuộc gặp có tạo ra thỏa thuận gia hạn hay không. Dù vậy, vị quan chức nói ông tin hai bên sẽ đạt được thỏa thuận trước khi thời hạn hoãn kết thúc.
Bắc Kinh chưa đưa ra tín hiệu rõ ràng. Mao Ninh, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc khi được hỏi về đất hiếm, chỉ nói hai bên cần cùng thực hiện nhận thức chung quan trọng giữa hai nhà lãnh đạo và đem lại ổn định lớn hơn cho hợp tác kinh tế – thương mại Trung – Mỹ.
Với doanh nghiệp, những câu trả lời mang tính ngoại giao là chưa đủ. Các hiệp hội kinh doanh cảnh báo hạn chế hiện tại làm gián đoạn sản xuất ngoài Trung Quốc, trong khi các công ty cần thời gian để chuẩn bị nếu các biện pháp mới được kích hoạt.
Jens Eskelund, chủ tịch Phòng Thương mại Liên minh châu Âu tại Trung Quốc, đặt câu hỏi rất thực tế: Làm sao doanh nghiệp có thể chuẩn bị khi tương lai chính sách mù mờ?
Lời trấn an chưa đủ xóa tan lo ngại
Bộ Thương mại Trung Quốc nói các yêu cầu giấy phép xuất khẩu với bảy nhóm đất hiếm và nam châm liên quan không nhằm phục vụ tranh chấp thương mại hay địa chính trị. Lý do nằm ở ứng dụng kép: vừa dân sự vừa quân sự của vật liệu.
Tuy nhiên, thời điểm ban hành khiến nhiều nước nghi ngờ. Chỉ hai ngày sau khi ông Trump áp các mức thuế “Liberation Day”, Trung Quốc công bố quy định cao tại nội địa và nhiều nước khác. Bắc Kinh từng gắn vấn đề đất hiếm với yêu cầu Liên minh châu Âu nới thuế cùng xe điện Trung Quốc. Tháng 11, sau tranh cãi với Nhật Bản về Đài Loan, Trung Quốc tiếp tục siết giới hạn xuất khẩu đất hiếm sang Nhật.
Phòng Thương mại Mỹ cảnh báo hạn chế đất hiếm là một phần trong chiến lược dài hơi của Trung Quốc nhằm siết chặt quyền kiểm soát với chuỗi cung ứng toàn cầu. Khi Trung Quốc kiểm soát ngày càng nhiều đầu vào và công nghệ trọng yếu, khả năng biến lợi thế thành vũ khí cũng tăng.
Vì sao samarium, yttrium và dysprosium quan trọng?
Ngay cả khi các hạn chế bổ sung chưa có hiệu lực, Trung Quốc vẫn giảm mạnh xuất khẩu một số đất hiếm quan trọng như samarium, yttrium và dysprosium.
Samarium được dùng trong máy bay thương mại, máy bay chiến đấu và tên lửa. Tại Trung Quốc, samarium có giá khoảng 2 USD/kg, bên ngoài có thể lên 50 – 500 USD/kg tùy mức xử lý. Trung Quốc gần như ngừng xuất khẩu loại này. Ilya Epikhin, chuyên gia đất hiếm tại Arthur D. Little, cảnh báo ngành hàng không rất cần samarium và tình trạng thiếu hụt có thể ảnh hưởng đáng kể tới sản xuất máy bay thương mại.
Yttrium quan trọng trong thiết bị sản xuất bán dẫn và các hệ thống chịu nhiệt; giúp cách nhiệt trong máy cắt chip bằng laser và bảo vệ linh kiện trong động cơ phản lực, tên lửa khỏi nhiệt độ cực cao. Gần đây, vài lô yttrium được cho là đã tới Mỹ, nhưng Bắc Kinh không giải thích rõ, khiến thị trường không biết đó là thiện chí trước thượng đỉnh hay chỉ là kết quả chậm của cam kết.
Dysprosium được dùng rộng rãi trong nam châm cho hệ thống ô tô, phanh, lái, động cơ điện và drone, kể cả drone quân sự. Trung Quốc hạn chế xuất khẩu loại này, trong khi giá trong nước và ngoài nước chênh lệch lớn.
Mỹ còn xa mục tiêu tự chủ đất hiếm
Mỹ có mỏ đất hiếm duy nhất tại Mountain Pass, California, do MP Materials sở hữu. Công ty cho biết đã bắt đầu các bước đầu tiên để tinh luyện những loại đất hiếm bị Trung Quốc hạn chế. Tuy nhiên, để đầu tư sâu hơn vào các khâu tinh lọc khó, như yttrium, MP cần khách hàng cam kết mua hàng dài hạn.
Đây là bài toán khó. Các nhà sản xuất phương Tây ngại ký hợp đồng dài hạn vì sợ Trung Quốc có thể nối lại xuất khẩu với giá rẻ hơn nhiều, khiến dự án ngoài Trung Quốc mất tính cạnh tranh. Mặt khác, các nhà máy tinh luyện Trung Quốc có lợi thế chi phí lớn vì xử lý khối lượng khổng lồ mỗi năm, đặc biệt phục vụ ngành xe điện.
Cuộc chơi chưa kết thúc
Trung Quốc cũng có lý do để chưa vội siết thêm xuất khẩu. Ngày 3/11, sau bầu cử giữa kỳ Mỹ, lãnh đạo 21 nền kinh tế châu Á – Thái Bình Dương sẽ họp tại Thâm Quyến; có lẽ Bắc Kinh không muốn hội nghị bị phủ bóng bởi khủng hoảng chuỗi cung ứng do chính các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của đất nước gây ra.
Tuần này, nếu ông Trump và ông Tập không đạt thỏa thuận, có thể hai bên vẫn còn cơ hội, khi chuyến thăm Mỹ của ông Tập đang được thảo luận.
Tuy nhiên, dù có gia hạn hay không, thông điệp đã rõ: đất hiếm không chỉ là nguyên liệu công nghiệp mà còn là công cụ quyền lực trong cạnh tranh Mỹ – Trung. Với Washington và các đồng minh, bài toán không dừng ở đàm phán với Bắc Kinh, mà là xây dựng chuỗi cung ứng đủ bền để không bị nguồn cung duy nhất nắm giữ điểm nghẽn của cả nền công nghiệp hiện đại.
shared via nytimes,
