Vì sao châu Âu chiếm tỷ lệ tử vong vì nắng nóng cao nhất thế giới?
03/07/26
Câu hỏi tưởng như nghịch lý, châu lục nào có tỷ lệ tử vong vì nắng nóng cao nhất thế giới? Câu trả lời không phải châu Phi hay khu vực gần xích đạo, đó là châu Âu. Mùa hè năm 2022, hơn 61.000 người châu Âu thiệt mạng vì nắng nóng. Trong các đợt nóng kỷ lục gần đây, con số thương vong được dự báo tiếp tục tăng.
Điều này càng khó hiểu nếu nhìn vào địa lý. Nhờ nằm ở vĩ độ phía bắc, châu Âu có ít ngày nóng hơn hầu hết các khu vực có người sinh sống trên Trái đất. Nhưng châu lục này lại giữ kỷ lục đáng buồn về tử vong liên quan đến nhiệt độ cao.
Một phần nguyên nhân nằm ở nhân khẩu học. Châu Âu có dân số già, trong khi người cao tuổi dễ tổn thương trước nắng nóng hơn. Tuy vậy, tuổi tác chỉ giải thích được một phần nhỏ. Mỹ cũng đang già hóa, Nhật Bản thậm chí còn già hơn cả Mỹ và châu Âu, nhưng nguy cơ chết vì nóng ở hai nước này thấp hơn rất nhiều.
Hai chữ châu Âu né tránh: Điều hòa
Khác biệt lớn nhất nằm ở điều hòa nhiệt độ. Trên toàn châu Âu, chỉ khoảng 1/5 hộ gia đình có điều hòa. Tỷ lệ này ở Mỹ là gần 90%, tại Nhật Bản vượt 90%. Dữ liệu lịch sử tại Mỹ cho thấy mối liên hệ rất rõ ràng. Trong thế kỷ 20, nguy cơ tử vong vào những ngày cực nóng giảm khoảng 75%, gần như song hành với việc điều hòa được dùng rộng rãi trong nhà ở sau năm 1960.
Nói cách khác, điều hòa không chỉ là tiện nghi. Đây là công nghệ cứu mạng.
Tại Texas, nơi nhiệt độ mùa hè thường vượt 40°C, nguy cơ tử vong vì nóng không cao hơn nhiều so với ngày bình thường. Trong khi đó, ở Paris hay Amsterdam, chính quyền có thể ban bố cảnh báo nắng nóng ở mức khoảng 27°C, nhưng nguy cơ tử vong lại cao hơn đáng kể.
Nắng nóng cũng không chỉ ảnh hưởng đến người già. Khi nhiệt độ vượt 25°C, hiệu suất nhận thức của con người giảm khoảng 2% cho mỗi độ tăng thêm. Ở mức 30°C, hiệu suất văn phòng có thể giảm gần 9%. Lý Quang Diệu từng nói điều hòa là một trong những phát minh quan trọng nhất lịch sử nhân loại, vì nó giúp một thành phố nhiệt đới duy trì năng suất quanh năm.
Điều này cho thấy làm mát không chỉ liên quan đến sống sót. Vấn đề này còn liên quan đến học tập, lao động và năng suất kinh tế. Lớp học quá nóng khiến học sinh khó tập trung. Bệnh viện không đủ mát khiến người già, trẻ sơ sinh, bệnh nhân sau phẫu thuật hoặc người có bệnh nền dễ bị tổn thương hơn. Văn phòng nóng kéo dài làm giảm hiệu quả làm việc. Khi các đợt nóng trở nên thường xuyên hơn, thiếu điều hòa không còn là bất tiện nhỏ, đó là rủi ro sức khỏe cộng đồng.
Nỗi sợ công nghệ làm mát
Vì sao châu Âu xa lánh công nghệ mà phần lớn thế giới phát triển xem là bình thường? Một phần là do lịch sử và khí hậu. Bắc Âu từng có mùa hè mát, ít cần làm mát nhân tạo. Nhà cửa, trường học, bệnh viện và văn phòng vì thế không được thiết kế cho các đợt nắng nóng kéo dài. Nhưng biến đổi khí hậu khiến lý do ấy ngày càng yếu.
Lý do sâu sắc hơn là văn hóa và ý thức hệ. Ở châu Âu, đặc biệt trong các giới cấp tiến, điều hòa thường bị xem như biểu tượng của tiêu dùng xa xỉ, lãng phí và kiểu sống Mỹ. Thay vì coi làm mát là quyền tiếp cận tiện nghi cơ bản, nhiều chính sách lại xem đây là thứ cần hạn chế.
Hệ quả là người dân được khuyên chịu nóng. Pháp có thể đóng cửa trường học trong đợt nóng thay vì lắp điều hòa cho lớp học, dù nhiệt độ cao làm giảm tập trung và kết quả học tập. Tại bang Geneva của Thụy Sĩ, muốn lắp điều hòa phải xin giấy phép đặc biệt và chứng minh “nhu cầu thực sự”, chẳng hạn có giấy xác nhận y tế. Trong khủng hoảng năng lượng, Tây Ban Nha và Italy cấm các tòa nhà công cộng làm mát dưới 27°C, mức đủ để làm suy giảm đáng kể năng lực nhận thức.
Quy định xây dựng cũng góp phần làm tình hình tệ hơn. Ở nhiều nước, điều hòa có thể làm giảm xếp hạng năng lượng của tòa nhà, khiến chủ nhà và chủ thuê ngại lắp đặt. Người không có hệ thống làm mát tích hợp phải dùng điều hòa di động kém hiệu quả, tốn điện hơn và làm mát kém hơn. Thay vì khuyến khích hệ thống làm mát hiện đại, tiết kiệm và được lắp đặt đúng cách, chính sách đôi khi đẩy người dân về các giải pháp tạm bợ.
Tiết chế không thể thay thế thích nghi
Lập luận phổ biến chống điều hòa là phát thải carbon. Nhưng điều này không thuyết phục nếu nhìn vào bức tranh năng lượng rộng hơn. Khi các nước giàu khử carbon lưới điện, tăng dùng điện sạch và năng lượng hạt nhân, làm mát không nhất thiết đồng nghĩa phát thải cao. Người châu Âu cũng tiêu tốn nhiều carbon hơn để sưởi ấm vào mùa đông so với làm mát vào mùa hè, nhưng hiếm ai gọi sưởi ấm là xa xỉ suy đồi.
Vấn đề nằm ở đạo đức tiết chế. Niềm tin rằng dùng năng lượng là điều cần ăn năn, và năng lượng sạch nhất là năng lượng không tiêu thụ. Nhưng năng lượng cũng là nguồn lực nền tảng giúp con người chống lại thiên nhiên khắc nghiệt. Lịch sử văn minh chính là lịch sử con người khai thác thêm năng lượng để sống an toàn, khỏe mạnh và năng suất hơn.
Các giải pháp thực tế không quá phức tạp. Châu Âu cần cải cách xếp hạng năng lượng để không trừng phạt điều hòa, đơn giản hóa giấy phép lắp đặt, trang bị hệ thống làm mát cho viện dưỡng lão, bệnh viện và trường học, mở trung tâm tránh nóng công cộng, đồng thời tăng tốc xây dựng lưới điện sạch và ổn định.
Làm mát cũng không nhất thiết đồng nghĩa với tiêu thụ vô độ. Nhà cửa có thể được cách nhiệt tốt hơn, mái nhà có thể sơn sáng màu, cây xanh đô thị có thể giảm hiệu ứng đảo nhiệt, điều hòa hiệu suất cao có thể dùng điện sạch để bảo vệ những nhóm dễ tổn thương nhất. Vấn đề không phải chọn giữa thích nghi và khí hậu, mà là thiết kế hệ thống vừa giảm phát thải, vừa giúp con người sống sót trong khí hậu đang nóng lên.
Chống nắng nóng không thể chỉ dựa vào kéo rèm, uống nước và chịu đựng. Nếu biến đổi khí hậu khiến các đợt nóng trở nên thường xuyên hơn, điều hòa nên được nhìn như hạ tầng thích nghi, không phải biểu tượng phung phí. Trong thế giới ngày càng cực đoan về thời tiết, thịnh vượng chính là thứ giúp con người sống sót trước cả nóng lẫn lạnh.
shared via maartenboudry,
