Iran sau cấm vận: Nền kinh tế học cách sống sót
14/04/26
 |
| Tehran hồi đầu năm nay. Các lệnh trừng phạt làm tê liệt nền kinh tế Iran, nhưng chưa đến mức làm sụp đổ hoàn toàn nước này. Ảnh: Arash Khamooshi/The New York Times |
Bị bóp nghẹt bởi trừng phạt suốt nhiều thập kỷ, Tehran không sụp đổ như nhiều người dự đoán. Họ thích nghi và trở nên phức tạp hơn. Trong gần nửa thế kỷ, Iran bị đối xử như một quốc gia bên rìa của trật tự quốc tế. Các lệnh trừng phạt chồng chất từ Mỹ, châu Âu, Anh và Liên Hợp Quốc nhằm cắt đứt thương mại, phong tỏa tài sản và bào mòn năng lực tài chính của Tehran. Mục tiêu rất rõ ràng: cô lập nền kinh tế Iran đến mức nó không thể vận hành bình thường. Nhưng Iran không biến mất khỏi bản đồ thương mại thế giới. Trái lại, họ học cách luồn lách, thích nghi và tái cấu trúc. Nền kinh tế ấy bị thương nặng, nhưng không gãy “sống lưng”. Đó là điều khiến trường hợp Iran trở nên đáng chú ý: cấm vận làm nước này nghèo hơn, bất ổn, khó thở hơn, song không hoàn toàn tê liệt.
Nền kinh tế bị siết chặt, nhưng chưa bị khóa kín
Bức tranh trong nước của Iran trước chiến tranh vốn đã u ám: lạm phát cao, thất nghiệp kéo dài, bất mãn xã hội âm ỉ. Các lệnh cấm vận làm chi phí nhập khẩu tăng mạnh, bóp méo thị trường tài chính và khiến khu vực sản xuất luôn sống trong tình trạng thiếu linh kiện, thiếu vốn và thiếu khả năng tiếp cận công nghệ. Thế nhưng, nói rằng Iran bị cô lập hoàn toàn sẽ là một sự đơn giản hóa quá mức.
Từ năm 2019, nước này vẫn giao thương với hơn 170 quốc gia. Khối lượng thương mại suy giảm, nhưng không biến mất. Iran vẫn nhập thực phẩm, điện tử, phụ tùng ô tô và nhiều hàng hóa thiết yếu; đồng thời tiếp tục bán dầu, khí đốt, vật liệu xây dựng, thực phẩm đặc sản và hàng nghìn mặt hàng khác. Điều đó cho thấy thực tế khó chấp nhận với những nước áp đặt trừng phạt: ngay cả nền kinh tế bị bao vây gắt gao vẫn có thể tìm ra đường sống nếu đủ lớn, đủ bền bỉ và đủ linh hoạt.
Trung Quốc: phao cứu sinh quan trọng nhất
Nếu phải chọn một đối tác đã giúp Iran duy trì nhịp thở kinh tế, Trung Quốc là cái tên đầu tiên. Trong hai thập kỷ qua, Bắc Kinh dần trở thành bạn hàng số một của Tehran, chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong cả nhập khẩu lẫn xuất khẩu.
Vai trò này không chỉ nằm ở quy mô mua bán. Nó còn nằm ở cấu trúc giao dịch. Trung Quốc mua phần lớn dầu xuất khẩu của Iran, đồng thời tiêu thụ nhiều hóa chất và kim loại ngoài dầu mỏ. Đổi lại, Iran nhập từ Trung Quốc một dải hàng hóa rộng lớn, từ vật dụng tiêu dùng đến nguyên liệu phục vụ sản xuất. Quan trọng hơn, hai bên thiết kế được những cơ chế thanh toán tránh đồng USD và né hệ thống ngân hàng phương Tây vốn là công cụ thực thi trừng phạt hiệu quả nhất của Mỹ.
Phía sau thương mại chính thức còn là tầng giao dịch mờ hơn: đổi dầu lấy hạ tầng, các kênh tài chính bí mật, công ty bình phong, tuyến chuyển tải vòng vèo qua nước thứ ba. Trong nền kinh tế bị cấm vận, sự minh bạch không còn là chuẩn mực thống trị; thay vào đó là tính thích ứng. Iran tồn tại không phải vì hệ thống thương mại toàn cầu mở cửa, mà vì họ đã học cách giao dịch trong các khe hở của hệ thống ấy.
Không chỉ là quốc gia bán dầu
Điểm đáng chú ý nhất trong quá trình xoay xở của Iran là sự đa dạng hóa. 20 năm trước, dầu mỏ từng chiếm gần 80% kim ngạch xuất khẩu của nước này. Tỷ trọng ấy giảm dần theo thời gian, không phải vì Iran chủ động xây dựng thành công một chiến lược hậu dầu mỏ mạch lạc, phần lớn vì họ bị ép phải làm vậy.
Khi các lệnh trừng phạt nhắm trực diện vào xuất khẩu dầu, Tehran buộc phải mở rộng sang những lĩnh vực khác. Từ năm 2019, Iran xuất khẩu hơn 120 tỷ USD hàng hóa phi dầu mỏ, con số đủ để thấy nền kinh tế không còn chỉ vận hành trên trụ cột duy nhất. Hóa chất, kim loại, vật liệu xây dựng, nông sản chế biến và nhiều mặt hàng trung gian khác ngày càng giữ vai trò lớn hơn.
Địa lý cũng hỗ trợ Iran. Nước này giáp nhiều quốc gia, có các tuyến đường bộ quan trọng và tiếp cận cả Biển Caspi lẫn eo biển Hormuz. Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ và Trung Quốc trở thành ba mắt xích lớn trong thương mại phi dầu mỏ của Iran. Ở một số ngách hàng hóa, Tehran còn duy trì vị trí đáng kể: từ xi măng, vật liệu đóng gói đến saffron. Những dòng chảy thương mại ấy không đủ để thay thế hoàn toàn dầu mỏ, nhưng đủ để làm nền kinh tế bớt đơn tuyến hơn trước.
Tự lực nhiều hơn, nhưng phải trả giá
Một phản ứng khác trước cấm vận là tăng sản xuất trong nước. Iran phát triển năng lực đáng kể trong ô tô, thép, sắt, điện tử, dược phẩm và thực phẩm. Trong chừng mực nào đó, nước này đã tạo được cấu trúc công nghiệp nội địa có thể thay thế một phần hàng nhập khẩu.
Song “tự cường” không phải phép màu. Để sản xuất được trong nước, Iran vẫn cần máy móc, linh kiện và vật tư từ bên ngoài. Chính ở đây, cấm vận gây tổn thương sâu sắc. Chặn xuất khẩu dầu làm Iran mất nguồn thu; nhưng nghẽn nhập khẩu máy móc và đầu vào sản xuất mới thực sự bào mòn khả năng vận hành dài hạn của nền kinh tế. Khi châu Âu rút lui, Iran phải xoay sang UAE, Ấn Độ, Brazil và các đối tác khác để mua điện tử, gạo, đậu nành, ngô cùng nhiều mặt hàng thiết yếu.
Tức là Iran đã thích nghi, nhưng bằng mô hình đắt đỏ hơn, kém hiệu quả và rủi ro hơn. Họ vẫn sống được; chỉ sống khó hơn, chậm hơn và trong trạng thái mong manh hơn.
Chiến tranh phá vỡ sự thích nghi
Nếu cấm vận là cuộc siết cổ kéo dài, thì chiến tranh là cú đánh trực diện vào cơ thể vốn đã suy kiệt. Việc phong tỏa và rối loạn tại eo biển Hormuz không chỉ gây áp lực lên thương mại toàn cầu; nó còn cản trở chính Iran tiếp cận hàng hóa thiết yếu. Các đòn tấn công nhắm vào điện lực, giao thông, nhà máy, trường học và cơ sở nghiên cứu càng khiến bài toán phục hồi trở nên nặng nề hơn.
Ngay cả khi có một thỏa thuận ngừng bắn hay dàn xếp chính trị, tái thiết vẫn sẽ mất nhiều năm. Nếu trừng phạt tiếp tục được giữ nguyên, chi phí ấy còn lớn hơn nữa. Tehran có thể đã chứng minh mình đủ sức chịu đựng. Nhưng chịu đựng không đồng nghĩa với tăng trưởng, càng không đồng nghĩa với thịnh vượng. Một nền kinh tế có thể học cách sống sót dưới áp lực; không dễ để học cách phát triển trong tình trạng ấy.
Sống sót không phải là chiến thắng
Bài học từ Iran không phải là trừng phạt vô dụng. Chúng gây thiệt hại sâu rộng, bóp méo cấu trúc kinh tế và làm suy yếu mức sống. Trong thế giới thương mại ngày càng phân mảnh, rất khó bóp nghẹt hoàn toàn một quốc gia lớn, có tài nguyên, có vị trí địa lý chiến lược và có đối tác sẵn sàng giao dịch ngoài quỹ đạo phương Tây.
Iran không đánh bại được cấm vận. Họ chỉ trở nên lỳ lợm hơn dưới sức ép ấy. Và chính sự lỳ lợm đó, hơn cả dầu mỏ, có thể là tài sản chiến lược đáng gờm nhất của nền kinh tế Iran trong những năm tới.
shared via nytimes,
