Khi bộ tộc bản địa “đào vàng” từ khủng hoảng nhà ở Vancouver
15/06/26
Ngay rìa trung tâm Vancouver, Squamish Nation xây một trong những dự án nhà ở tham vọng nhất thế giới. Senakw không chỉ tạo chỗ ở cho 9.000 người mà còn đem về hàng tỷ đô la Canada cho cộng đồng từng bị cưỡng bức rời khỏi chính mảnh đất này hơn một thế kỷ trước.
Những tòa tháp trên vùng đất từng bị mất
Tại Kits Point, khu dân cư danh giá của Vancouver, 11 tòa tháp bắt đầu vươn lên từ nền móng. Dự án tên Senakw do Squamish Nation, cộng đồng bản địa tại British Columbia sở hữu, quản lý và thúc đẩy. Khi hoàn thành, Senakw sẽ cung cấp chỗ ở cho khoảng 9.000 người, tương đương 7% tổng nguồn cung nhà ở mà Vancouver dự kiến xây đến năm 2033. Quy mô này rất đáng chú ý. Tuy nhiên, điều khiến Senakw trở nên đặc biệt hơn là lịch sử và cơ chế phía sau. Mảnh đất này từng là nơi sinh sống của người Squamish đến khi họ bị buộc rời đi năm 1913. Gần một thế kỷ sau, vụ kiện giúp con cháu những người bị trục xuất giành lại một phần đất cùng gần 100 triệu đô la Canada tiền bồi thường.
Được miễn khỏi các quy định quy hoạch vốn bóp nghẹt quá trình tăng mật độ ở phần còn lại của Vancouver, Squamish Nation quyết định làm điều mà thành phố xung quanh không thể hoặc không muốn làm: xây thật nhiều nhà trên khu đất hiếm. Kết quả có thể đem lại khoảng 10 tỷ đô la Canada thu nhập trong vòng đời dự án, tương đương hơn 2 triệu đô la Canada cho mỗi thành viên cộng đồng. Vậy nên, Senakw vừa thể hiện công lý lịch sử, vừa là kinh tế đô thị.
Ngôi làng bị xóa khỏi bản đồ
Người Squamish thuộc nhóm Coast Salish, cư dân bản địa lâu đời của British Columbia. Trước thời thuộc địa, vùng False Creek là nơi tụ họp theo mùa, giàu cá hồi, hàu, quả mọng và các nguồn thực phẩm quan trọng trong văn hóa Coast Salish. Đến thập niên 1860, nơi đây trở thành làng thường trú với các nhà dài truyền thống. Từ năm 1869 – 1877, chính phủ Canada dành 80 mẫu đất làm Khu bảo tồn người bản địa False Creek số 6, thường gọi là Khu bảo tồn Kitsilano. Tuy nhiên, khi Vancouver được thành lập năm 1886 và mở rộng nhanh chóng, áp lực đất đai giữa người định cư châu Âu và cư dân bản địa ngày càng gay gắt.
Năm 1913, cư dân Squamish tại làng bị triệu tập tới gặp quan chức British Columbia. Họ được yêu cầu nhận khoản tiền nhỏ để rời đi hoặc không nhận gì cả. Không có đại diện liên bang hỗ trợ, nhiều người không nói được tiếng Anh và tin rằng bản thân không có lựa chọn nào khác. Họ phải khai quật hài cốt tổ tiên, lên thuyền rời về phía bắc, rồi chứng kiến ngôi làng bị đốt. Trớ trêu thay, sau khi người Squamish bị đuổi đi với danh nghĩa trật tự công cộng, khu đất bị bỏ bê hàng chục năm, bị người vô gia cư và dân chiếm dụng tự phát sử dụng, rồi lần lượt chuyển qua nhiều cơ quan công quyền, doanh nghiệp tư nhân, kho quân sự và cuối cùng trở thành một phần của Vanier Park.
Cuộc trở về kéo dài gần thế kỷ
Năm 1913, việc trục xuất cũng có vấn đề pháp lý. Đất khu bảo tồn thuộc liên bang, tỉnh không thể tự ý lấy nếu không có sự đồng ý của chính quyền liên bang. Tuy nhiên, người Squamish mất nhiều thập niên mới có thể theo đuổi yêu sách đất đai một cách hiệu quả. Một nhân vật quan trọng là Andy Paull, cụ của Wilson Williams, chủ tịch hội đồng Squamish Nation ngày nay. Sau khi làng bị đốt, Paull học tiếng Anh, được đào tạo pháp lý và trở thành người vận động không chính thức cho quyền lợi bản địa, dù luật ngăn người bản địa hành nghề luật sư nếu không từ bỏ địa vị bản địa. Bước ngoặt đến từ hướng ít ai ngờ: nghiên cứu nhân học. Từ năm 1971, Dorothy Kennedy và Randy Bouchard cùng trưởng lão Louie Miranda thu thập địa danh, gia phả, ký ức cộng đồng và hồ sơ nhà thờ. Sau này, công trình tỉ mỉ trở thành bằng chứng pháp lý quan trọng, giúp chứng minh cư dân lịch sử của khu đất là người Squamish.
Năm 2001, vụ Mathias vs Canada mở đường cho thỏa thuận dàn xếp: Squamish Nation nhận 92,5 triệu đô la Canada bồi thường và 11,7 mẫu đất trong khu bảo tồn cũ. Năm 2002, họ chèo 28 chiếc xuồng trở lại bãi biển Kitsilano trong nghi lễ hồi hương biểu tượng. Lúc này, ít người nhận ra mảnh đất nhỏ, méo mó, một phần nằm dưới cầu Burrard có thể trở thành một tài sản đô thị khổng lồ.
Vancouver và chiếc bẫy thiếu nhà
Vancouver là một trong những thị trường nhà ở đắt đỏ nhất Canada. Căn nhà đơn lập trung bình hiện có giá hơn 2 triệu đô la Canada. Thành phố thu hút hơn 40.000 cư dân mới mỗi năm, nhưng nguồn cung nhà ở bị kìm hãm bởi nhiều thập niên quy hoạch mật độ thấp. Phần lớn diện tích dân cư của Vancouver vẫn bị khóa trong mô hình nhà đơn lập. Khoảng 52% đất ở chỉ chứa 15% số nhà. Thành phố cho phép xây tháp, nhưng thường theo mô hình cấp phép từng điểm, thương lượng kéo dài và thu các khoản đóng góp lớn từ nhà phát triển để tài trợ công viên, nhà trẻ, nhà ở giá phải chăng và hạ tầng.
Mô hình này giúp ngân sách thành phố có tiền, nhưng làm quá trình xây dựng chậm, đắt và khó đoán. Các tập đoàn phát triển lớn có thể chịu được cuộc chơi này. Nhà phát triển nhỏ hoặc chủ nhà muốn xây thêm thì khó hơn nhiều. Senakw thoát khỏi bẫy này vì nằm trên đất khu bảo tồn và không chịu quy hoạch phân vùng của Vancouver.
Khi cộng đồng hưởng lợi trực tiếp từ phát triển
Ban đầu, Squamish Nation từng nghĩ tới phương án phát triển mật độ thấp hơn. Tuy nhiên đến năm 2018, họ lập Nch’ḵay Development Corporation để xây năng lực phát triển dự án. Năm 2019, các thành viên cộng đồng bỏ phiếu thông qua định hướng phát triển hỗn hợp với tỷ lệ ủng hộ 87%, và thông qua điều khoản hợp tác với Westbank ở mức 81%.
Điểm cốt lõi nằm ở động lực. Người Squamish bỏ phiếu trên đất của chính mình, vì lợi ích kinh tế của chính cộng đồng. Bởi vậy, họ chọn tối đa hóa mật độ, giảm các yêu cầu tốn kém không cần thiết, nhưng vẫn giữ tiêu chuẩn an toàn và xây dựng. Dự án loại bỏ nhiều rào cản mà các dự án Vancouver thường vướng: giới hạn chiều cao, yêu cầu bãi đỗ xe tối thiểu, quy trình tham vấn kéo dài, hội đồng thiết kế và nhiều nghĩa vụ khác.
Chính phủ liên bang hỗ trợ bằng khoản vay 1,4 tỷ đô la Canada, lớn nhất trong lịch sử Canada Mortgage and Housing Corporation (CMHC) – Cơ quan Quản lý Nhà ở Quốc gia của Canada. Thành phố Vancouver dưới thời thị trưởng Kennedy Stewart ký thỏa thuận dịch vụ, cho phép kết nối hạ tầng, đường sá, thoát nước, đường xe đạp và sửa bờ biển.
Điều đáng nói là chính quyền đô thị vốn thường dè dặt với tăng mật độ lại chấp nhận dự án tham vọng hơn nhiều khi có ủy quyền dân chủ rõ ràng và lý lẽ đạo đức mạnh: hòa giải với cộng đồng bản địa.
Bài học vượt khỏi Vancouver
Senakw không dễ sao chép nguyên xi. Rất ít cộng đồng có mảnh đất bản địa ngay cạnh trung tâm thành phố đắt đỏ, vừa được miễn quy hoạch địa phương, vừa có tính chính danh lịch sử và được liên bang hỗ trợ tài chính. Tuy nhiên, dự án vẫn cho thế giới bài học quan trọng. Khi người dân địa phương hưởng lợi trực tiếp từ phát triển, họ đánh giá khác về xây dựng. Thay vì chỉ thấy tắc đường, bóng đổ hay thay đổi cảnh quan, họ thấy tài sản cộng đồng, nhà ở mới, thu nhập dài hạn và quyền tự quyết. Lúc này, mật độ không còn là thứ bị áp đặt từ bên ngoài, mà là lựa chọn kinh tế của chính chủ đất.
Senakw cũng cho thấy nhiều thành phố có thể xây thêm rất nhiều nhà nếu hệ thống chính trị cho phép. Trong một năm, chỉ trên một khu đất, dự án này cung cấp gần bằng lượng nhà Vancouver thường xây; là phòng thí nghiệm chính sách sống động cho thấy khủng hoảng nhà ở không phải định mệnh tự nhiên, mà là kết quả của những quy tắc có thể thay đổi. Với Squamish Nation, ý nghĩa còn sâu hơn. Hơn một thế kỷ sau khi tổ tiên họ bị đuổi khỏi làng và nhìn nhà mình cháy, thế hệ mới sẽ trở lại sống bên False Creek. Lần này, họ không trở về như những người bị lãng quên bên lề thành phố, mà như chủ nhân của một trong những dự án nhà ở quan trọng nhất Vancouver.
Vậy nên, không chỉ là bất động sản, Senakw là sự phục hồi chủ quyền, cỗ máy tạo tài sản và lời nhắc rằng trong cuộc khủng hoảng nhà ở toàn cầu, đôi khi chìa khóa không chỉ là xây thêm mà là để những người có quyền lợi trực tiếp được quyền nói “có”.
shared via wip,
