Đồng USD và quyền lực đế chế
06/08/26
 |
Đặc quyền hay gánh nặng?
Vai trò thống trị của đồng USD trong dự trữ ngoại hối, định giá thương mại và cho vay xuyên biên giới mang lại quyền lực gì cho Mỹ? Theo Yakov Feygin và Dominik Leusder, đặc quyền quá đáng” của USD thực ra là “gánh nặng quá đáng” đối với phần lớn dân Mỹ. Người hưởng lợi chính là nhóm 1% giàu nhất, trong khi phần còn lại chịu mất việc, lương thấp và cạnh tranh với hàng nhập khẩu giá rẻ.
Cơ chế nằm ở yêu cầu cấu trúc của đồng tiền quốc tế. Quốc gia phát hành đồng tiền thống trị toàn cầu thường phải chạy thâm hụt tài khoản vãng lai kéo dài, bào mòn nền sản xuất trong nước, đồng thời tạo ra nợ và các quyền đòi nợ của nước ngoài đối với doanh nghiệp, hộ gia đình và chính quyền. Phần lớn các quyền đòi nợ này là cổ phần trong doanh nghiệp Mỹ; phần còn lại gồm nợ công, nợ tư và các khoản thế chấp chứng khoán hóa. Người giàu Mỹ hưởng địa tô tài chính và né thuế dễ hơn trong khi dân thường chịu gánh nợ và chi phí xã hội.
Đế chế không chỉ là lãnh thổ
Sai lầm của nhiều quan điểm lịch sử truyền thống là xem các đế chế châu Âu thế kỷ 19 như những quốc gia thống nhất, có ranh giới rõ giữa trung tâm và ngoại vi. Thực tế, chúng là các hệ thống quyền lực có biên giới thấm qua được, với trung tâm và các vùng phụ thuộc được sắp xếp theo thứ bậc.
Ví dụ nổi bật là “đế chế lương thực” của Anh.Úc, Argentina, Canada, New Zealand và đặc biệt là Mỹ trở thành các nhà xuất khẩu lớn lương thực và nguyên liệu nông nghiệp nuôi công nhân và máy móc của Cách mạng Công nghiệp châu Âu. Tổng đầu tư của Anh vào Úc (với khoảng 4 triệu dân năm 1900) gần bằng đầu tư vào Ấn Độ thuộc Anh, nơi có hơn 300 triệu dân. Giai đoạn 1894–1913, xuất khẩu của Anh sang Úc và New Zealand còn vượt toàn bộ xuất khẩu sang châu Phi hạ Sahara. Tất cả được định danh bằng bảng Anh và đi qua các ngân hàng ghi sổ bằng đồng bảng Anh.
USD như tiền tệ của trật tự toàn cầu
Ngày nay, USD không chỉ là tiền tệ của một quốc gia, mà là tiền tệ của “nhà nước đế chế toàn cầu” đặt trung tâm ở Mỹ, nhưng không giới hạn trong biên giới pháp lý của quốc gia này. Vai trò ấy có bốn mặt.
Thứ nhất, USD phần nào giải phóng Mỹ và đồng minh khỏi ràng buộc tài nguyên. Trong hai cuộc thế chiến, đế chế lương thực vùng ôn đới của Anh giúp nghiêng cán cân vật chất về phía Đồng minh. Ngày nay, thâm hụt tài khoản vãng lai tích lũy của Mỹ giai đoạn 1992–2019 tương đương 83% tổng chi tiêu quốc phòng chính thức cùng kỳ. Các nước thặng dư xuất khẩu cung cấp hàng tiêu dùng cho Mỹ bằng tín dụng, qua đó giải phóng nguồn lực sản xuất trong nước cho bộ máy quân sự lớn của Washington.
Thứ hai, năm nước Anglo (Mỹ, Anh, Canada,Úc và New Zealand) gắn chặt với Mỹ qua tình báo, tập trận chung, chiến tranh thực tế và mạng lưới tinh hoa luân chuyển. Các quan hệ quân sự song hành với quan hệ tài chính, cũng có thứ bậc đặc quyền tỏa ra từ trung tâm.
Thứ ba, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) trên thực tế là ngân hàng trung ương của thế giới. Trong khủng hoảng, khả năng tiếp cận Fed là vấn đề sống còn với nhiều hệ thống ngân hàng ngoại quốc. Các ngân hàng bên ngoài nước Mỹ tạo ra phần lớn lượng tín dụng quốc tế bằng USD, vốn chiếm khoảng 60% tổng cho vay xuyên biên giới. Khi khủng hoảng tài chính 2008 và 2020 làm tài sản thế chấp sụp đổ, các ngân hàng này cần USD, nhưng ngân hàng trung ương của họ không thể tự tạo USD; Fed phải cấp USD qua các đường hoán đổi tiền tệ. Năm 2017, bảng cân đối của hệ thống ngân hàng trung bình ở châu Âu hoặc Canada có hơn 1/3 tài sản định danh bằng USD (khoảng 14.000 tỷ USD).
Thứ tư, việc USD được dùng rộng rãi khiến phần lớn dòng thương mại và tài chính đi qua “đường ống” do Mỹ kiểm soát hoặc giám sát: Fedwire, CHIPS và SWIFT, phần lớn thanh toán qua New York. Điều này cho Bộ Tài chính Mỹ quyền lực vận hành lớn, đe dọa loại các ngân hàng nước ngoài khỏi mạng thanh toán nhằm buộc họ tuân thủ lệnh trừng phạt. SWIFT từng loại ngân hàng Iran và Triều Tiên; Mỹ cũng dùng áp lực tương tự với một số ngân hàng và doanh nghiệp Nga sau vụ việc Crimea.
Quyền lực USD vừa là gánh nặng với dân Mỹ (ngoại trừ nhóm tinh hoa), vừa là nền móng tài chính của hệ thống quyền lực toàn có nguồn gốc từ Washington, New York, Thung lũng Silicon và mạng lưới đồng minh. “Đặc quyền lớn” không triệt tiêu “gánh nặng lớn”, chúng đều là hai mặt của cùng một đồng xu trong tay giới quyền lực toàn cầu.
shared via phenomenal world,
