Bức tranh toàn cảnh về hệ sinh thái thương mại điện tử Trung Quốc
10/07/25
 |
| Ảnh: Brianna Miller |
Tại Trung Quốc, tổng thống Donald Trump được gọi vui là “Chuan Jianguo” – nghĩa đen là “Trump Kiến quốc”. Một cách hiểu sát nghĩa hơn là “Đồng chí Trump”. Đây là một trò đùa phổ biến, cho rằng Trump là một “người con ưu tú” của Trung Quốc, đang nỗ lực phục vụ lợi ích Trung Quốc thông qua việc tạo ra hỗn loạn tại nước Mỹ.
Tôi được tiếp xúc với những trò đùa này trong thời gian huấn luyện để trở thành người bán hàng trên Amazon tại trung tâm tuyển dụng chính thức ở Hàng Châu, đồng thời học cách bán hàng trên nền tảng Temu tại Thâm Quyến. Hai cái tên này chỉ là một phần nhỏ trong một hệ sinh thái thương mại điện tử khổng lồ, đóng vai trò trung tâm trong chuỗi cung ứng bán lẻ toàn cầu và nền kinh tế quốc tế hiện nay. Hệ sinh thái này bắt nguồn từ Trung Quốc và bao gồm các nhà sản xuất, nhà bán hàng trực tuyến cũng như các công ty cung cấp phần mềm và dịch vụ hỗ trợ.
Amazon, Etsy, Temu, Shein, Google hay Meta – tất cả đều phụ thuộc vào hàng triệu nhà bán hàng đặt tại Trung Quốc. Ví dụ, trong năm 2023, Temu – nền tảng cung cấp mọi thứ từ găng tay đến nhà di động – trở thành nhà quảng cáo lớn nhất trên hệ sinh thái Meta, theo Wall Street Journal. Công ty mẹ Temu là PDD Holdings cũng nằm trong top các nhà chi tiêu quảng cáo lớn nhất trên Google. (Temu bác bỏ con số này.) Các nhà phân tích ước tính Shein chi khoảng 200 triệu USD chỉ trong quý III năm 2023 cho quảng cáo trên Facebook và Instagram.
Amazon – Công ty Trung Mỹ?
Không quá khi nói rằng Amazon hiện là một phần của Trung Quốc: hơn một nửa các nhà bán hàng hàng đầu của Amazon đến từ quốc gia này. Phí mà các nhà bán hàng Trung Quốc trả để sử dụng nền tảng Amazon chính là một trong những nguồn doanh thu lớn nhất.
Chính vì thế, các mức thuế quan cứng rắn do chính quyền ông Trump áp đặt lên hàng Trung Quốc khó có khả năng đạt được mục tiêu đưa việc làm sản xuất trở lại Mỹ. Trái lại, chúng khiến người tiêu dùng Mỹ phải trả giá cao hơn cho các mặt hàng thường nhật vốn được đặt mua từ Amazon, đồng thời thúc đẩy hệ sinh thái thương mại điện tử Trung Quốc mở rộng sang các thị trường khác, từ đó gia tăng ảnh hưởng kinh tế Trung Quốc toàn cầu.
Chỉ riêng tại Thâm Quyến – thành phố năng động ở phía bắc Hồng Kông – đã có hơn 100.000 nhà bán hàng Amazon. Một số công ty nhỏ bán những sản phẩm thông dụng như bình nước nhựa, ống cao su, đèn Giáng sinh dưới các thương hiệu kỳ lạ. Trong khi đó, những “ông lớn” như Anker – hãng điện tử khởi đầu với việc sản xuất pin thay thế cho laptop – hiện có khoảng 5.000 nhân viên và đạt doanh thu hàng năm khoảng 3 tỷ USD.
Thuế quan và tác động ngược đến người tiêu dùng
Người tiêu dùng Amazon thường trung thành với chính nền tảng này hơn là từng nhà bán hàng cụ thể. Khi truy cập vào trang Amazon, họ có xu hướng lựa chọn các sản phẩm được hiển thị đầu tiên – điều này tạo ra lợi thế cực lớn cho các nhà bán hàng có chiến lược tối ưu hóa hiển thị.
Trong bối cảnh đó, các nhà bán hàng nhỏ – thường không có đủ vốn để ứng phó với bất ổn do chính sách thuế – sẽ là bên chịu thiệt đầu tiên. Cũng như đợt thanh trừng mùa hè năm 2021, khi Amazon đột ngột xóa hàng chục nghìn cửa hàng Trung Quốc bị nghi mua đánh giá giả mạo, những nhà bán hàng thất bại sẽ nhanh chóng bị thay thế.
Người tiêu dùng Mỹ, trái lại, sẽ nhận thấy giá hàng tăng. Đa số sản phẩm trên Amazon – kể cả những mặt hàng do các nhà bán Mỹ bán – đều có nguồn gốc từ Trung Quốc. Với biên lợi nhuận mỏng, các nhà bán này không thể không tăng giá nếu chi phí nhập khẩu tăng.
Phần lớn các nhà kinh tế đều bác bỏ ý tưởng rằng thuế quan sẽ giúp đưa sản xuất trở lại Mỹ. Trung Quốc đã dành hàng thập kỷ đầu tư vào giáo dục, hạ tầng và nghiên cứu. Dù chi phí lao động tại Trung Quốc đã tăng, vẫn thấp hơn nhiều so với Mỹ. Những miễn trừ tạm thời vừa được thông báo cho smartphone, máy tính và các thiết bị điện tử – đi kèm lời cảnh báo có thể bị hủy bỏ – lại càng làm gia tăng bất ổn.
Trung Quốc toàn cầu hóa nhờ thuế quan Mỹ
Về dài hạn, các mức thuế mới có thể mang lại lợi ích cho Trung Quốc. Nhiều nhà bán hàng Trung Quốc sử dụng các công ty bên thứ ba để tránh thuế bằng cách giấu nguồn gốc hoặc giá trị thực của hàng hóa. Goldman Sachs ước tính trong nhiệm kỳ Trump đầu tiên, Trung Quốc đã “lách” được khoảng 110–130 tỷ USD tiền thuế nhờ các chiêu thức này. Nhiều nhà bán Mỹ nhập hàng từ Trung Quốc than phiền rằng họ không thể cạnh tranh vì bị đối xử bất công.
Nếu các mức thuế đẩy Mỹ rơi vào suy thoái, người tiêu dùng sẽ tìm đến các sản phẩm giá rẻ – điều càng có lợi cho các nhà bán ở Thâm Quyến, vốn nổi tiếng với hàng hóa siêu rẻ. Thêm vào đó, thuế quan tạo động lực lớn để các nhà bán hàng Trung Quốc mở rộng sang thị trường mới. Trong hai năm qua, chính phủ Trung Quốc đã kêu gọi doanh nghiệp “chuhai” – tức vươn ra toàn cầu, hướng đến châu Phi, Mỹ Latin, Trung Á và Đông Nam Á.
Amazon chính là nền tảng toàn cầu hóa đầu tiên tạo điều kiện để hệ sinh thái thương mại Thâm Quyến phát triển. Khi thuế quan Mỹ khiến Trung Quốc phải mở rộng ảnh hưởng ở các thị trường khác, hệ sinh thái này – vốn phụ thuộc vào dữ liệu và quy mô của Amazon – sẽ tiên phong dẫn dắt. Không phải ngẫu nhiên mà chính phủ Trung Quốc đã hợp tác chặt chẽ với Amazon suốt hơn một thập kỷ qua.
Trí tuệ nhân tạo, Temu và biểu tượng Phật - Trump
Sự vươn ra toàn cầu của các nhà bán hàng Trung Quốc cũng được hậu thuẫn bởi trí tuệ nhân tạo. AI giúp họ dễ dàng mở rộng danh mục sản phẩm, tự động dịch quảng cáo sang nhiều ngôn ngữ và nghiên cứu thị trường quốc tế với độ chính xác ngày càng cao.
Lịch sử cho thấy các cú sốc lớn thường thúc đẩy đổi mới. Tại Thâm Quyến, sự kiện Amazon đình chỉ hàng loạt tài khoản năm 2021 vẫn để lại nỗi đau chưa lành. Một doanh nhân kể lại sự kiện này cho tôi với giọng xúc động gần như bật khóc. Nhưng cũng chính điều đó khiến nhiều người chuyển sang Temu – nền tảng đang đổ tiền vào thị trường Mỹ. Temu ra mắt vào tháng 9/2022. Cuối năm 2024, các nhà phân tích ước tính doanh số Temu đạt hơn 50 tỷ USD. Ứng dụng là app được tải nhiều nhất trên iPhone tại Mỹ năm đó. Riêng tháng 2/2025, website Temu tại Mỹ ghi nhận gần một tỷ lượt truy cập, theo dữ liệu từ Similar Web.
Chính quyền Trump cũng đã chấm dứt miễn thuế cho các gói hàng dưới 800 USD – điều từng giúp Temu và các nhà bán giá rẻ hưởng lợi. Tuy nhiên, Temu đã chuẩn bị sẵn: họ khuyến khích nhà bán chuyển sang gửi hàng số lượng lớn đến kho tại Mỹ, thay vì giao từng đơn nhỏ. Kết quả là hàng loạt công ty logistics bên thứ ba của Trung Quốc, nhiều trong số đó có cổ phần từ bạn bè, người thân ở Mỹ, đang phát triển mạnh.
Không có gì lạ khi nhiều thương nhân ở Thâm Quyến bày tỏ sự “ngưỡng mộ” dành cho ông Trump – ít nhất là ở góc độ một doanh nhân. Tình cảm này có phần phức tạp: vừa nể phục, vừa bất bình với chính sách thuế. Một số coi đó chỉ là trò đùa, nhưng nhiều người tin rằng chính nhờ “đau đớn ngắn hạn” mà Trung Quốc sẽ củng cố vị thế toàn cầu, mở ra một giai đoạn toàn cầu hóa mới, không còn xoay quanh Mỹ.
Trên Taobao – nền tảng thương mại điện tử nội địa – người ta còn bán tượng sứ ông Trump mang lại may mắn kinh doanh. Bản gốc có tên là “Tây Thiên Đồng Phật Trump” – tức “Trump, Phật toàn trí phương Tây”. Giờ đây, những bản nhái cũng xuất hiện trên Amazon với giá 45–50 USD, được bán bởi các cửa hàng tên lạ như Nagelbag hay DFGHJ. Có lẽ với “Đồng chí Trump” tọa thiền trên taplo xe, tương lai thương mại toàn cầu Trung Quốc đang sáng rực.
shared via nytimes,
