Khi phụ nữ có thêm việc làm, đây chưa hẳn là tin tốt
03/08/26
 |
| Ảnh: Chantal Jahchan |
Việc Jen Pawol trở thành người phụ nữ đầu tiên làm trọng tài trong trận bóng chày Major League Baseball mùa giải chính thức năm 2025 được xem là cột mốc đáng chú ý. Việc này nối tiếp nhiều bước tiến nghề nghiệp của phụ nữ trong thể thao và ngoài thể thao. Phụ nữ đã tham gia điều hành các trận đấu của NFL và NBA, tốt nghiệp đại học với tỷ lệ cao hơn nam giới, chiếm đa số trong các trường luật, trường y, và hiện chiếm khoảng 40% số luật sư, bác sĩ tại Mỹ.
Ngay cả giọng điệu nam tính hóa của chính quyền Trump, với thông điệp xã hội đã trở nên quá nữ tính và cần quay lại các phẩm chất nam giới, cũng không đảo ngược xu hướng này. Kể từ khi Trump trở lại Nhà Trắng, kinh tế Mỹ tạo thêm hơn nửa triệu việc làm, trong đó khoảng 85% là phụ nữ.
Tuy nhiên, phía sau con số tưởng như tích cực ấy là câu chuyện phức tạp hơn. Thành công của Pawol diễn ra ngay sau khi bóng chày thử nghiệm hệ thống xem lại tự động, cho phép cầu thủ ở giải hạng dưới khiếu nại quyết định của trọng tài. Điều này làm dấy lên suy đoán về tương lai “trọng tài robot”. Sau mùa thử nghiệm đầu tiên, số trọng tài nghỉ hưu tăng bất thường.
Khi việc làm mất giá, phụ nữ bước vào
Lịch sử lao động Mỹ cho thấy quy luật lặp lại. Khi nghề nghiệp bất kỳ trở nên kém hấp dẫn hơn, lương thấp hơn, áp lực hơn, đơn điệu hơn hoặc mất uy tín, nam giới bắt đầu rời đi. Nhà tuyển dụng quay sang phụ nữ để lấp chỗ trống.
Mẫu hình này từng xuất hiện trong các xưởng dệt thời kỳ công nghiệp hóa, nhà hàng, môi giới bất động sản, và cả giáo dục đại học hiện nay, nơi phụ nữ chiếm đa số trong nhóm giảng viên không có biên chế dài hạn. Vì vậy, dù 50 năm qua thường được kể như hành trình tiến bộ của phụ nữ nơi công sở, đây cũng là giai đoạn nhiều việc làm nói chung bị hạ giá: công đoàn suy yếu, tăng lương chậm lại, người lao động mất đòn bẩy, doanh nghiệp giữ phần lớn thành quả năng suất.
Ngày nay, khi phụ nữ đang chiếm đa số việc làm tại Mỹ, AI đe dọa làm giảm giá trị thêm nhiều ngành nghề văn phòng. Luật sư, quản lý, chuyên viên quan hệ công chúng hay người viết nội dung có thể bị đẩy thành người đọc sửa, kiểm tra và hoàn thiện sản phẩm do máy tạo ra.
Bài học từ nghề thư ký
Trước thời “Mad Men”, thư ký hầu hết đều là nam giới. Thế kỷ 19, thư ký không chỉ làm việc giấy tờ mà còn là người học nghề điều hành, có thể tiến lên các vị trí cao hơn. Tuy nhiên, khi doanh nghiệp hiện đại hình thành đầu thế kỷ 20, nghề thư ký bị thu hẹp thành công việc nhiều trách nhiệm nhưng ít cơ hội thăng tiến. Đúng thời điểm ấy, công việc này trở thành nghề của phụ nữ.
Sau đó, doanh nghiệp tiếp tục chia nhỏ và làm giảm giá trị công việc. Thư ký bị thay bằng nhóm đánh máy, lễ tân, nhập liệu, phần lớn đều là phụ nữ. Đến thập niên 1970, phong trào nữ quyền giúp một số phụ nữ có bằng đại học bước lên quản lý cấp trung. Song, theo nhà sử học lao động Jason Resnikoff, họ không chỉ được thăng chức; các công việc hành chính cũng “được thăng chức” cùng họ. Người quản lý phải tự đánh máy, tự xử lý thư từ, tự lưu hồ sơ. Ngày nay, gần như không còn ai có trợ lý riêng.
Tiến bộ trong phiên bản kém hấp dẫn hơn
Thập niên 1970 từng được xem là thời kỳ thắng lợi của phụ nữ trong lao động. Tỷ lệ phụ nữ đi làm tăng từ hơn 40% đầu thập niên lên hơn một nửa vào năm 1980. Nhưng khi hai nhà xã hội học Barbara Reskin và Patricia Roos nghiên cứu kỹ trong cuốn Job Queues, Gender Queues, họ thấy bức tranh u ám hơn.
Phụ nữ gia tăng mạnh trong nhiều nghề từng do nam giới thống trị như lái xe buýt, thợ làm bánh, thợ sắp chữ, biên tập sách, môi giới bất động sản, quan hệ công chúng. Tuy nhiên, trong từng trường hợp, chính công việc đã bị biến đổi theo hướng kém hấp dẫn hơn: lương thấp hơn hoặc bấp bênh hơn, cơ hội thăng tiến ít hơn, quyền tự chủ nghề nghiệp giảm xuống.
Nói cách khác, phụ nữ không chỉ bước vào các nghề nam giới từng giữ. Họ bước vào phiên bản đã mất giá của những nghề ấy.
AI có thể lặp lại lịch sử
Y tế là ví dụ rõ ràng. Bác sĩ phẫu thuật thần kinh và bác sĩ tim mạch, những chuyên khoa thu nhập rất cao, vẫn chủ yếu là nam giới. Trong khi đó, phụ nữ chiếm khoảng 2/3 bác sĩ nhi khoa và gần một nửa bác sĩ gia đình, vốn thuộc nhóm bác sĩ được trả lương thấp hơn. Phụ nữ cũng chiếm đa số dược sĩ và điều dưỡng thực hành, những vị trí ngày càng quan trọng nhưng thường được dùng như lựa chọn rẻ hơn bác sĩ.
Nếu AI tiếp tục khoét rỗng các nghề văn phòng, lịch sử có thể lặp lại. Công nghệ có thể chia luật sư, nhà báo, kiến trúc sư, lập trình viên và người làm quảng cáo thành hai tầng: nhóm chiến lược gia, đối tác, kiến trúc sư hệ thống được trả cao; và nhóm cấp thấp chuyên sửa, giám sát, dọn dẹp sản phẩm của máy.
Nếu không có can thiệp từ chính sách công hoặc doanh nghiệp, phụ nữ có nguy cơ bị đẩy nhiều hơn vào tầng thứ hai. Khi ấy, những “thành tựu” về tỷ lệ việc làm sẽ che khuất sự thật khó chịu. Phụ nữ có thêm cơ hội đúng lúc nhiều công việc đã giảm bớt tiền lương, uy tín và quyền lực.
shared via nytimes,
