Ấn Độ giữa trật tự xanh mới và thế kẹt Mỹ – Trung
21/05/26
Tháng 8, khi Tổng thống Donald Trump công bố mức thuế bổ sung 25% với hàng nhập khẩu từ Ấn Độ, nâng tổng thuế lên 50%, quan hệ Mỹ – Ấn rơi vào giai đoạn căng thẳng hiếm thấy. Washington nói đây là hình phạt vì New Delhi tiếp tục mua dầu Nga, đồng thời phản ánh sự bất mãn với tính bảo hộ của thị trường Ấn Độ. Nhưng cú rạn nứt này còn cho thấy Ấn Độ đang phải xác định lại vị trí trong trật tự thế giới mới, nơi năng lượng, công nghệ sạch, chuỗi cung ứng và cạnh tranh Mỹ – Trung ngày càng đan chặt vào nhau.
Trong nhiều năm, Ấn Độ cố duy trì điều Ngoại trưởng Subrahmanyam Jaishankar gọi là “nhiều lựa chọn”. New Delhi muốn giữ quan hệ với Mỹ để tiếp cận công nghệ, đầu tư và an ninh; duy trì quan hệ với Nga để bảo đảm năng lượng và quốc phòng; đồng thời quản lý quan hệ khó khăn nhưng không thể cắt đứt với Trung Quốc, đối tác thương mại hàng hóa lớn nhất. Nhưng mức thuế 50% từ Mỹ khiến lựa chọn quan trọng bị thu hẹp đáng kể.
Ngay sau thông báo của Trump, Cố vấn An ninh Quốc gia Ajit Doval có mặt tại Điện Kremlin, nhấn mạnh “quan hệ đối tác chiến lược và đặc biệt” giữa Ấn Độ và Nga. Cùng thời gian, New Delhi đẩy mạnh ngoại giao với nhiều phía, từ Trung Quốc, Singapore, Đức đến Brazil, Pháp, Phần Lan và Nhật Bản. Thông điệp khá rõ, Ấn Độ không muốn bị khóa vào phe duy nhất.
Dầu Nga và giới hạn của quan hệ với Mỹ
Quan hệ Ấn Độ – Nga đã suy giảm trong nhiều năm, nhưng chiến tranh Ukraine khiến dầu Nga trở thành vấn đề sống còn với New Delhi. Năm 2021, Nga chỉ chiếm 2% nhập khẩu dầu của Ấn Độ. Đến tháng 5 sau đó, Nga đã cung cấp 40% lượng dầu nhập khẩu của nước này. Ấn Độ mua dầu Nga với giá chiết khấu, các doanh nghiệp trong nước lọc dầu để tiêu thụ nội địa và xuất khẩu.
Dưới thời Joe Biden, Washington chỉ trích New Delhi nhưng vẫn xem việc Ấn Độ mua dầu Nga là yếu tố giúp ổn định thị trường dầu toàn cầu. Dưới thời Trump, cách tiếp cận ấy thay đổi hoàn toàn.
Với Ấn Độ, vấn đề không đơn giản là chọn phe. Đây là nước tiêu thụ năng lượng lớn thứ ba thế giới và là nước nhập khẩu ròng dầu thô lớn thứ hai. Nhiên liệu giá rẻ là điều kiện sống còn cho tăng trưởng, kiểm soát lạm phát và an sinh của 1,4 tỷ dân. Khi mức tiêu thụ năng lượng bình quân đầu người của Ấn Độ vẫn thấp xa so với phương Tây, New Delhi khó chấp nhận để Washington quyết định nước này được mua năng lượng từ đâu.
Trung Quốc vừa là đối thủ, vừa là mắt xích không thể thiếu
Khi quan hệ với Mỹ gặp trục trặc, Ấn Độ tìm cách hâm nóng quan hệ với Trung Quốc. Đây là hướng đi đầy nghịch lý. Năm 2020, hai nước từng đụng độ bạo lực tại biên giới Galwan, tranh chấp lãnh thổ chưa được giải quyết, New Delhi vẫn cảnh giác với ảnh hưởng của Bắc Kinh tại Nam Á, Ấn Độ Dương cũng như quan hệ Trung Quốc – Pakistan.
Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn là đối tác thương mại hàng hóa lớn nhất của Ấn Độ. Tổng thương mại song phương tăng từ 86,4 tỷ USD năm 2020–2021 lên 127,71 tỷ USD năm 2024–2025. Vấn đề là quan hệ này rất mất cân đối, xuất khẩu của Ấn Độ sang Trung Quốc giảm trong khi nhập khẩu tăng, tạo ra thâm hụt thương mại 99,21 tỷ USD năm 2024–2025.
Bộ phận giới tinh hoa Ấn Độ cho rằng không thể né Trung Quốc nếu muốn phát triển công nghiệp. Báo cáo Khảo sát Kinh tế của Bộ Tài chính Ấn Độ cũng thừa nhận muốn thúc đẩy sản xuất và tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, Ấn Độ không tránh khỏi việc cắm vào chuỗi cung ứng Trung Quốc.
Điều này đặc biệt đúng với công nghệ sạch. Trong pin, xe điện, năng lượng mặt trời và nhiều vật liệu công nghiệp, Trung Quốc nắm lợi thế công nghệ, năng lực sản xuất và chuỗi cung ứng. Nhưng sự phụ thuộc này đi kèm rủi ro. Từ cuối năm 2024, Trung Quốc từng chặn xuất khẩu máy đào hầm, phân bón đặc chủng và thiết bị sản xuất chuyên dụng; thậm chí rút kỹ sư khỏi Ấn Độ để làm chậm kế hoạch sản xuất của Apple tại nước này.
Công nghiệp sạch tiến nhanh nhưng vẫn lệ thuộc
Đến năm 2030, Ấn Độ đặt mục tiêu có 50% công suất điện lắp đặt từ nguồn phi hóa thạch, và đã đạt mục tiêu này sớm 5 năm. Nước này cũng muốn đến năm 2047 có thể tự chủ năng lượng và đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2070. Để làm được điều này, New Delhi triển khai nhiều chính sách công nghiệp, trong đó có chương trình ưu đãi liên kết sản xuất PLI, Sứ mệnh Hydro xanh quốc gia, chính sách pin, thép và nhiên liệu sinh học.
PLI được thiết kế để tăng năng lực sản xuất trong nước và giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, nhắm vào các lĩnh vực như thép đặc chủng, mô-đun quang điện mặt trời hiệu suất cao và pin hóa học tiên tiến. Tuy nhiên, kết quả chưa như kỳ vọng. Dù thành công trong sản xuất điện tử quy mô lớn, PLI gặp nhiều vấn đề trong năng lượng sạch: giải ngân chậm, thủ tục phức tạp, ưu đãi dàn trải và thiếu cải cách nền tảng.
Chính phủ từng kỳ vọng năm 2025 nâng tỷ trọng sản xuất chế tạo lên 25% GDP, nhưng năm 2024, tỷ trọng này giảm còn 13%, mức thấp nhất từ năm 1967. Dù vậy, không thể nói Ấn Độ thất bại trong năng lượng tái tạo. Tháng 3/2014, công suất năng lượng tái tạo lắp đặt tăng từ 76,37 GW lên 226,79 GW tháng 6/2025. Năm 2014, riêng điện mặt trời tăng từ 2,82 GW lên 110,9 GW năm 2025.
Năng lực sản xuất mô-đun quang điện mặt trời cũng tăng từ 2,3 GW lên 88 GW, sản xuất tế bào quang điện tăng từ 1,2 GW lên 25 GW. Nhưng chính sự mở rộng này lại làm lộ sự lệ thuộc ở tầng sâu hơn. Khi Ấn Độ sản xuất nhiều mô-đun hơn, nhu cầu nhập tế bào quang điện từ Trung Quốc tăng 141%, từ 1,89 tỷ đơn vị năm 2023–2024 lên 4,55 tỷ đơn vị năm 2024–2025. Ấn Độ có thể đang dịch chuyển phụ thuộc từ thành phẩm sang linh kiện và thiết bị đầu vào.
Chọn liên minh hydrocarbon hay quốc gia điện hóa xanh
Câu hỏi chiến lược với Ấn Độ là nước này sẽ đi theo con đường nào. Mỹ muốn kéo Ấn Độ vào liên minh do Washington dẫn dắt, trong đó năng lượng hóa thạch, dầu khí Mỹ và các ràng buộc địa chính trị đóng vai trò lớn. Trung Quốc, dù là đối thủ, lại là nước đang giảm chi phí và thúc đẩy triển khai công nghệ điện hóa sạch ở nhiều quốc gia. Nga cung cấp dầu rẻ nhưng khiến Ấn Độ dễ bị Mỹ trừng phạt.
Trong thế kẹt đó, New Delhi không có lựa chọn hoàn hảo. Nếu phụ thuộc vào dầu Nga, Ấn Độ đối mặt sức ép từ Mỹ. Nếu thay Nga bằng Mỹ, nước này có nguy cơ đổi dạng lệ thuộc hydrocarbon lấy dạng lệ thuộc khác. Nếu dựa quá nhiều vào Trung Quốc để xây năng lượng sạch, Ấn Độ có thể bị Bắc Kinh gây sức ép công nghiệp bất kỳ lúc nào.
Con đường thực tế nhất là mô hình phát triển xanh mang tính dân tộc – phát triển, tiếp tục mua năng lượng rẻ khi cần, nhưng dùng thời gian và nguồn lực ấy để xây năng lực sản xuất sạch trong nước. Ấn Độ cần tập trung vào các ngành chiến lược như mặt trời, thép, pin, hydro xanh; chấp nhận chính sách công nghiệp sẽ có thất bại; đầu tư mạnh hơn vào đổi mới; và thiết kế quan hệ với Trung Quốc theo hướng học hỏi, tiếp nhận công nghệ, nhưng tránh lệ thuộc tuyệt đối.
Cách Ấn Độ trả lời câu hỏi này sẽ không chỉ quyết định tương lai của nền kinh tế 1,4 tỷ dân. Ấn Độ bị khóa vào liên minh nhiên liệu hóa thạch sẽ làm chậm quá trình khử carbon. Ấn Độ xây được năng lực công nghiệp sạch tự chủ hơn có thể trở thành cực phát triển mới, không hoàn toàn đi theo Mỹ, cũng không bị nuốt vào chuỗi cung ứng Trung Quốc.
shared via phenomenalworld,
