Lạm phát Argentina và cuộc giằng co thu nhập
26/06/26
Theo Tổng thống Javier Milei, lạm phát Argentina là hệ quả của thâm hụt ngân sách và phát hành tiền quá mức, nên cần cú sốc cắt giảm chi tiêu. Tuy nhiên, tính đến tháng 2/2024, đằng sau mức lạm phát 276,2% là câu chuyện phức tạp hơn: Argentina thiếu ngoại tệ, phụ thuộc xuất khẩu hàng hóa cơ bản và lạm phát trở thành chiến trường phân phối giữa người lao động, nhà xuất khẩu và nhà nước.
Cú sốc đầu nhiệm kỳ Milei
Ngày 24/1/2024, chỉ 45 ngày sau khi Javier Milei nhậm chức, Tổng Liên đoàn Lao động Argentina phát động cuộc tổng đình công kéo dài 12 giờ. Đây là cuộc tổng đình công đầu tiên trong gần 5 năm, phản ứng trực tiếp trước các biện pháp mà chính quyền mới đề xuất, bị các công đoàn xem là đe dọa nền tảng quyền lợi lao động. Milei lên nắm quyền với lời hứa “liệu pháp sốc”. Ông bổ nhiệm nhiều gương mặt từng gắn với chính quyền Mauricio Macri, trong đó có Luis Caputo, cựu lãnh đạo JP Morgan và cựu Bộ trưởng Tài chính; Federico Sturzenegger, cựu Thống đốc Ngân hàng Trung ương; và Patricia Bullrich, cựu Bộ trưởng An ninh. Thông điệp chính sách rất rõ: giảm thâm hụt tài khóa khoảng 5% GDP, chủ yếu bằng cắt chi tiêu, không phải tăng thuế.
Theo Milei, lạm phát là hiện tượng tiền tệ. Nhà nước chi quá mức, tài trợ thâm hụt bằng phát hành tiền, tạo cầu dư thừa và đẩy giá cả tăng. Nếu chẩn đoán ấy đúng, giải pháp là thắt chặt mạnh tay. Tuy nhiên, ở Argentina, vấn đề không đơn giản là quá nhiều tiền đuổi theo quá ít hàng hóa. Công suất sử dụng của nền kinh tế chỉ khoảng 65%, cho thấy không có tình trạng cầu vượt cung theo nghĩa cổ điển. Trong bối cảnh này, cắt chi tiêu rất dễ tạo suy thoái sâu thay vì giải quyết tận gốc lạm phát.
Căn bệnh thiếu USD
Điểm nghẽn lớn của Argentina là ngoại tệ. Nền kinh tế cần khoảng 5 tỷ USD mỗi tháng để nhập khẩu, nhưng dự trữ chỉ khoảng 28 tỷ USD và dự trữ ròng đã âm. Vì phần lớn máy móc, thiết bị và đầu vào phục vụ mở rộng sản xuất phải nhập khẩu, bất kỳ nỗ lực thúc đẩy tăng trưởng nào cũng nhanh chóng làm tăng nhu cầu USD.
Khi xuất khẩu không đủ tạo ngoại tệ, Ngân hàng Trung ương mất dự trữ. Không có nguồn tài trợ bên ngoài, chính phủ buộc phải điều chỉnh tỷ giá. Đồng peso mất giá làm hàng nhập khẩu đắt hơn. Tuy nhiên, ở Argentina, nhiều hàng xuất khẩu như nông sản, thịt, bột mì, năng lượng cũng có giá gắn với thị trường quốc tế. Khi tỷ giá tăng, giá các mặt hàng ấy trong nước cũng tăng theo. Hệ quả là giỏ tiêu dùng cơ bản đắt lên, lương danh nghĩa không theo kịp, lương thực tế giảm, tỷ trọng thu nhập của người lao động trong nền kinh tế co lại. Cầu nội địa yếu đi và suy thoái xuất hiện. Đây là chu kỳ “stop-and-go” quen thuộc: tăng trưởng bị chặn bởi thiếu ngoại tệ, rồi điều chỉnh tỷ giá kéo theo lạm phát và giảm thu nhập thật.
Lạm phát là xung đột phân phối
Vậy nên, cách nhìn khác về lạm phát Argentina không bắt đầu từ “cầu dư thừa” mà từ xung đột phân phối. Trong nền kinh tế lạm phát cao, giá cả chịu tác động của nhiều yếu tố: lương, lợi nhuận, phí dịch vụ cơ bản và đặc biệt là tỷ giá. Khi cán cân thanh toán căng thẳng, tỷ giá và lương trở thành hai biến số then chốt. Các nhà xuất khẩu nông nghiệp và công nghiệp thường muốn đồng peso yếu hơn. Phá giá giúp họ nhận được nhiều peso hơn cho mỗi USD doanh thu xuất khẩu, đồng thời giảm chi phí nội địa tính theo ngoại tệ. Nhưng với người lao động, phá giá đồng nghĩa giá thực phẩm, hàng nhập khẩu và dịch vụ thiết yếu tăng lên. Họ phải đòi tăng lương danh nghĩa để bảo vệ sức mua.
Ở Argentina, công đoàn tương đối mạnh và có khả năng gây sức ép chính trị. Tuy nhiên, các nhóm xuất khẩu nông nghiệp được đại diện bởi Hiệp hội Nông thôn Argentina cũng có quyền lực riêng: họ có thể trì hoãn hoặc hạn chế bán ngũ cốc xuất khẩu khi dự trữ ngoại hối suy giảm, buộc nhà nước phải chấp nhận tỷ giá cao hơn. Vậy nên lạm phát trở thành cuộc đấu giữa hai bên: người lao động muốn giữ lương thực tế; các nhà xuất khẩu muốn bảo vệ lợi nhuận bằng đồng peso yếu. Nhà nước bị kẹt giữa thiếu ngoại tệ, áp lực giá và xung đột xã hội.
Hai thập niên giá cả leo thang
Gốc rễ hiện nay qua tích tụ nhiều năm. Argentina là nước xuất khẩu hàng hóa cơ bản, trong khi chính các hàng hóa này lại trực tiếp hoặc gián tiếp quyết định giỏ tiêu dùng trong nước. Tháng 9/2006, giá đậu tương tăng từ 200 USD/tấn lên 622 USD/tấn vào tháng 8/2012. Khi giá lương thực thế giới tăng, chi phí sinh hoạt trong nước cũng bị kéo lên.
Năm 2007, Néstor Kirchner khôi phục thương lượng tập thể, giúp công đoàn đàm phán lương danh nghĩa và cải thiện phân phối thu nhập. Đây là bước quan trọng với lao động, nhưng cũng mở ra vòng xoáy xung đột mới. Những gì người lao động giành được qua thương lượng có thể bị các nhóm xuất khẩu lấy lại qua phá giá tiền tệ. Giữa thập niên 2000, kinh tế tăng trưởng mạnh nhờ chính sách tài khóa chủ động, thất nghiệp giảm từ 20% năm 2003 xuống 7% năm 2008. Đến năm 2015, lạm phát khoảng 25% mỗi năm. Dưới thời Macri, tỷ giá từ 9 peso đổi 1 USD đầu nhiệm kỳ tăng lên 59 peso sau bốn năm. Năm 2019, lạm phát vượt 50%. Sau đó, chính quyền Alberto Fernández cũng không chặn được vòng xoáy tỷ giá - giá cả - lương, khiến lạm phát lên 100% vào năm 2022.
Milei và cái giá của phá giá
Biện pháp lớn đầu tiên của Milei là phá giá đồng peso gần 100%, đưa tỷ giá chính thức từ 400 lên 800 peso đổi 1 USD. Chính phủ đồng thời cắt chi tiêu công và giảm trợ cấp cho các dịch vụ cơ bản. Tác động đến giá cả đến gần như tức thì: chỉ số giá tiêu dùng tăng 25,5% trong tháng 12, 19,6% trong tháng 1 và 13,2% trong tháng 2. Cộng gộp, giá cả tăng khoảng 70% chỉ trong ba tháng. Điều này cho thấy cú sốc tỷ giá không chỉ là công cụ điều chỉnh vĩ mô mà còn là cú chuyển thu nhập. Khi đồng peso mất giá, người xuất khẩu được lợi tương đối, còn người hưởng lương bằng nội tệ mất sức mua. Nếu công đoàn không thể bù lại bằng tăng lương, tỷ trọng thu nhập của lao động sẽ giảm mạnh.
Vì vậy, kế hoạch chống lạm phát của Milei thực chất cũng là cuộc tái phân phối và chuyển gánh nặng điều chỉnh từ khu vực tư nhân, nhà xuất khẩu sang nhà nước, người lao động, người nhận trợ cấp và các hộ gia đình sống bằng thu nhập peso.
Không chỉ là bài toán tiền tệ
Argentina cần ổn định giá cả. Tuy nhiên, nếu lạm phát bắt nguồn từ thiếu ngoại tệ và xung đột phân phối, chỉ cắt chi tiêu và phá giá sẽ không đủ. Chính sách này có thể giảm nhập khẩu bằng cách làm dân nghèo đi, doanh nghiệp co lại và nền kinh tế suy thoái; có thể tạm thời làm dịu cán cân thanh toán, nhưng không tự tạo ra năng lực xuất khẩu mới, không giải quyết cấu trúc sản xuất thiếu hoàn chỉnh và không xóa bỏ quyền lực của các nhóm có thể đẩy tỷ giá theo lợi ích riêng. Milei nhìn lạm phát như hậu quả của nhà nước phung phí. Song Argentina còn là câu chuyện về nền kinh tế thiếu USD, phụ thuộc hàng hóa cơ bản, công đoàn mạnh, xuất khẩu tập trung và tiền lương luôn phải chạy theo tỷ giá.
Lạm phát ở đây không chỉ là con số trên bảng thống kê mà còn là câu hỏi ai phải trả giá cho khủng hoảng: người lao động, nhà nước, nhà xuất khẩu hay chủ sở hữu vốn. Chừng nào câu hỏi chưa được giải quyết bằng cấu trúc tăng trưởng bền vững hơn, Argentina sẽ còn mắc kẹt trong vòng xoáy quen thuộc: phá giá, tăng giá, đòi tăng lương, rồi lại phá giá.
shared via phenomenalworld,
