Lạm phát và cuộc tranh luận bị bỏ quên của kinh tế học Mỹ Latinh
01/06/26
Trên khắp thế giới, các đảng cầm quyền trong giai đoạn giá cả tăng mạnh sau đại dịch đều bị cử tri trừng phạt. Phản ứng này vượt qua ranh giới tả – hữu và gửi đi thông điệp rất rõ ràng. Chính phủ phải làm gì đó. Nhưng trong bối cảnh hiện nay, câu trả lời thường bị thu hẹp vào hai lựa chọn quen thuộc, tăng lãi suất và thắt lưng buộc bụng.
Argentina dưới thời Tổng thống Javier Milei là ví dụ nổi bật. Cuối năm 2023, ông nhậm chức khi lạm phát đã ở mức ba chữ số, rồi nhanh chóng cắt mạnh chi tiêu công. Lạm phát sau đó giảm nhưng tỷ lệ nghèo tăng lên 50%. Trường hợp này làm sống lại câu hỏi từng gây tranh luận dữ dội tại Mỹ Latinh sau Thế chiến II: Lạm phát chỉ là vấn đề tiền tệ và kỷ luật ngân sách, hay còn phản ánh những nút thắt sâu hơn trong mô hình phát triển?
Câu hỏi ấy là trọng tâm trong cuộc trao đổi với Margarita Fajardo, giáo sư lịch sử tại Sarah Lawrence College, tác giả cuốn The World That Latin America Created. Công trình này khảo sát vai trò của Ủy ban Kinh tế Liên Hợp Quốc về Mỹ Latinh và Caribe (CEPAL) trong việc xây dựng cách hiểu khác về phát triển, thương mại toàn cầu và lạm phát.
CEPAL và cách nhìn trung tâm – ngoại vi
CEPAL được thành lập trong khuôn khổ Liên Hợp Quốc, nhưng dần trở thành định chế trí thức gắn chặt với Mỹ Latinh. Đóng góp nổi bật nhất của tổ chức này là khung phân tích trung tâm – ngoại vi. Theo cách nhìn đó, kinh tế thế giới được chia giữa các trung tâm công nghiệp sản xuất hàng chế tạo và các vùng ngoại vi chuyên cung cấp nguyên liệu thô cho thị trường toàn cầu.
Sự phân công lao động quốc tế này tạo ra những nền kinh tế chính trị khác nhau. Với các nhà kinh tế CEPAL, giá hàng xuất khẩu nguyên liệu thô có xu hướng bất lợi so với hàng công nghiệp nhập khẩu, khiến Mỹ Latinh khó phát triển lâu dài. Các nước ngoại vi phải bán hàng hóa cơ bản để lấy ngoại tệ nhập máy móc, công nghệ và hàng chế tạo, nhưng điều kiện trao đổi ngày càng bất lợi làm quá trình công nghiệp hóa liên tục bị bóp nghẹt.
Từ chẩn đoán này, CEPAL đề xuất hai hướng đi lớn. Một là công nghiệp hóa thay thế nhập khẩu, tức tự sản xuất những hàng hóa trước đây phải mua từ các trung tâm công nghiệp. Hai là thúc đẩy hợp tác quốc tế để thương mại giữa trung tâm và ngoại vi công bằng hơn, qua đó tạo điều kiện phát triển cho các nước nghèo hơn.
Khi lạm phát được nhìn như vấn đề cấu trúc
Trong thập niên 1950, lạm phát trở thành vấn đề trung tâm tại Chile và Brazil. Chile, nơi đặt trụ sở CEPAL, đã sống với lạm phát hai chữ số trong nhiều thập niên. Ban đầu, lạm phát được xem như chi phí có thể chấp nhận của phát triển. Khi tăng trưởng còn diễn ra, giá cả tăng được coi là phần đi kèm của quá trình mở rộng kinh tế.
Nhưng khi phát triển chậm lại, lạm phát vẫn kéo dài, đồng thuận này rạn nứt. Các nhà kinh tế CEPAL bắt đầu tìm cách giải thích khác. Ban đầu, nhiều người vẫn xem lạm phát là hệ quả của chi phí, đặc biệt là tiền lương tăng rồi chuyển vào giá cả. Nhưng cách giải thích này dễ bị phe bảo thủ dùng để đổ lỗi cho công nhân và các cuộc đấu tranh đòi lương.
Từ đó, trường phái cấu trúc hình thành. Các nhà kinh tế như Juan Noyola, Celso Furtado, Anibal Pinto và Oswaldo Sunkel cho rằng cần nhìn vào những ràng buộc sâu hơn. Vị trí bất lợi của các nước xuất khẩu nguyên liệu trong thương mại quốc tế, thiếu ngoại tệ để nhập hàng tư bản, chế độ sở hữu đất đai với các điền trang lớn bỏ hoang, sự mất cân đối giữa công nghiệp, nông nghiệp và khu vực đối ngoại.
Theo cách hiểu này, lạm phát không đơn giản là hậu quả của quá nhiều tiền trong lưu thông. Nó xuất hiện khi nền kinh tế đang phát triển nhưng bị mắc kẹt trong các nút thắt sản xuất và ngoại thương. Nếu thiếu thực phẩm, giá lương thực tăng. Nếu phải nhập máy móc nhưng thiếu ngoại tệ, giá hàng nhập khẩu tăng. Nếu giá hàng xuất khẩu nguyên liệu giảm so với hàng công nghiệp nhập khẩu, áp lực lạm phát càng lớn.
Cuộc đối đầu với IMF
Cách nhìn cấu trúc đối lập với cách tiếp cận trọng tiền của Quỹ Tiền tệ Quốc tế. Với IMF, lạm phát ở các nước Nam Mỹ chủ yếu bắt nguồn từ mở rộng tiền tệ quá mức và quản lý tài khóa yếu kém. Giải pháp vì thế là kiểm soát cung tiền, siết chi tiêu công và tăng kỷ luật ngân sách.
Hai cách hiểu dẫn tới hai chương trình chính sách khác nhau. Trường phái trọng tiền cho rằng nếu kiểm soát được lạm phát, phát triển sẽ tự đến. Ngược lại, trường phái cấu trúc cho rằng phải thúc đẩy phát triển bền vững và giải quyết các nút thắt của nền kinh tế mới kiểm soát được lạm phát mà không đẩy chi phí sang người dân.
CEPAL vì vậy tìm kiếm bộ công cụ khác. Công nghiệp hóa, ổn định giá hàng hóa xuất khẩu, hợp tác quốc tế và cải tổ các cấu trúc trong nước như đất đai, sản xuất lương thực và năng lực công nghiệp. Mục tiêu là làm mềm các điều chỉnh để tránh gây tổn hại quá lớn cho dân chúng.
Ban đầu, hai cách tiếp cận này không hoàn toàn loại trừ nhau. Một số nhà kinh tế CEPAL vẫn thừa nhận vai trò của tiền tệ và ngân sách. Nhưng qua các kế hoạch ổn định ở Chile và Brazil, tranh luận chính trị ngày càng gay gắt. CEPAL dần được xem như đối trọng cánh tả của IMF. IMF trở thành biểu tượng cho các chính sách ổn định hà khắc.
Di sản CEPAL trong thời đại lạm phát trở lại
Cuộc tranh luận về lạm phát không chỉ là lý thuyết. Tại Chile, chính phủ Salvador Allende từng thúc đẩy chương trình phát triển dựa trên trợ cấp, tăng lương và mở rộng công nghiệp. Ban đầu, chương trình tạo đà tăng trưởng, nhưng sản xuất không tăng kịp nhu cầu, dẫn tới thiếu hàng, chợ đen và lạm phát cao. Siêu lạm phát sau đó trở thành một trong những dấu hiệu thất bại của dự án Allende, dù nguyên nhân còn bao gồm trừng phạt, phá hoại trong và ngoài nước cùng nhiều yếu tố chính trị khác.
Di sản của CEPAL và lý thuyết phụ thuộc vì vậy vừa giàu sức gợi, vừa có giới hạn. Đóng góp lớn nhất là chỉ ra rằng lạm phát, phát triển và bất ổn xã hội ở Mỹ Latinh không thể tách khỏi vị trí của khu vực trong kinh tế toàn cầu. Nhưng để sử dụng lại hôm nay, cần nhìn không chỉ vào sức ép bên ngoài, cần nhìn nhận cả những cấu trúc quyền lực trong nước phối hợp với các lực lượng toàn cầu để duy trì mô hình phát triển.
Trong thời đại lạm phát trở lại, cuộc tranh luận cũ của Mỹ Latinh vẫn còn giá trị. Nếu chỉ coi lạm phát là vấn đề của cung tiền và chi tiêu công, chính sách dễ rơi vào vòng lặp tăng lãi suất, cắt ngân sách và đẩy chi phí sang người nghèo. Nhưng nếu nhìn lạm phát như sản phẩm của các nút thắt phát triển, thương mại bất bình đẳng và cấu trúc sản xuất lệch pha, câu hỏi chính sách sẽ rộng hơn. Vấn đề sẽ không còn đơn thuần là làm sao giảm giá. Điều cần nhìn nhận rõ hơn là làm sao xây nền kinh tế ít dễ tổn thương hơn trước chính những nguyên nhân tạo ra lạm phát.
shared via phenomenalworld,
