Khi đất nông nghiệp Brazil thành tài sản tài chính toàn cầu
03/08/26
Sự tàn phá môi trường dưới thời Jair Bolsonaro thường được nhìn như kết quả của chính trị cực hữu và quyền lực nông nghiệp trong nước. Tuy nhiên, câu chuyện sâu hơn nằm ở dòng vốn quốc tế. Từ sau khủng hoảng tài chính 2008, đất nông nghiệp Brazil – đặc biệt tại Cerrado – trở thành loại tài sản đầu cơ cho quỹ hưu trí, quỹ đại học, công ty tài chính và tập đoàn nông nghiệp toàn cầu. Khi đất đai bị biến thành danh mục đầu tư, cộng đồng bản địa, nông dân và quilombola phải trả giá bằng nguồn nước, sinh kế và quyền sống trên lãnh thổ của mình.
Từ chính trị phá rừng đến thị trường đất
Năm 2018, cuộc bầu cử Jair Bolsonaro mở ra chương trình phá hủy môi trường công khai tại Brazil. Trước khi nhậm chức, Bolsonaro nhiều lần công kích cộng đồng bản địa, tuyên bố họ không nên có “tấc đất” và ví người bản địa trong khu bảo tồn như “động vật trong sở thú”. Mục tiêu chính trị rất rõ: thu hẹp quyền đất đai của người bản địa, nông dân và các cộng đồng quilombola – những cộng đồng nông thôn Afro-Brazilian có lịch sử chống nô lệ và bảo vệ đất chung. Tuy nhiên, sự lấn chiếm đất nông thôn không bắt đầu với Bolsonaro mà gắn với quá trình dài hơn: công nghiệp hóa nông nghiệp, tài chính hóa đất đai và khủng hoảng khí hậu. Nông nghiệp công nghiệp là động lực lớn của biến đổi khí hậu; hóa chất nông nghiệp phá hủy đất, nước và hệ sinh thái địa phương. Những năm gần đây, cháy rừng tại Amazon, vùng đất ngập nước Pantanal và Cerrado – thảo nguyên đa dạng sinh học nhất thế giới – đạt quy mô và tần suất chưa từng có.
Cerrado: kho nước biến thành đồn điền
Cerrado là vùng thảo nguyên rộng khoảng 2 triệu km², chiếm gần 1/4 lãnh thổ Brazil. Đây không chỉ là đất nông nghiệp tiềm năng. Hệ cây ở Cerrado giữ vai trò quan trọng với các tầng nước ngầm như Guarani, Bambuí và Urucuia, góp phần hình thành 2/3 các vùng thủy văn của Brazil. Vì thế, Cerrado là trung tâm của cả an ninh nước lẫn sản xuất lương thực. Chính vị trí ấy khiến Cerrado trở thành mục tiêu của đầu cơ bất động sản nông nghiệp. Nhiều trang trại công nghiệp trên các cao nguyên chapadas lập trên vùng từng là đất công, nơi sinh sống lâu đời của cộng đồng nông dân, bản địa và quilombola. Khi tiến vào, các tập đoàn nông nghiệp thường dựa vào các nhà môi giới địa phương để làm giả quyền sở hữu, dựng hàng rào, chiếm đất và đẩy cư dân ra ngoài. Các nhà hoạt động gọi quá trình này là cướp đất.
Hậu quả không chỉ là mất đất. Đất từng trồng lương thực cho cộng đồng nay chuyển sang độc canh hàng hóa, nhất là mía đường phục vụ ethanol và đậu tương. Cư dân quilombola tại bang Piauí kể rằng cộng đồng từng sống bằng đánh cá và trồng trọt, nhưng nay “không còn trồng được cây nữa”. Nước từ cao nguyên chảy xuống mang theo hóa chất nông nghiệp, làm suối đục, bốc mùi, cá chết nổi trên mặt nước. Phá rừng làm cạn sông, thay đổi lượng mưa, đẩy nhiều loài tới nguy cơ tuyệt chủng và khiến cháy rừng lan rộng hơn.
Khi đất tách khỏi nông sản
Sự tàn phá ở Cerrado không chỉ đến từ giới địa chủ Brazil mà được nuôi bởi mạng lưới vốn xuyên quốc gia nối New York, London, Đức và các trung tâm tài chính Bắc bán cầu với doanh nghiệp nông nghiệp Brazil. Từ năm 2002, giá hàng hóa như mía đường tăng cao khiến các công ty nông nghiệp Brazil vay nợ bằng USD, đặt cược vào xuất khẩu tương lai. Họ dùng hợp đồng tương lai để biện minh cho mở rộng lãnh thổ và cơ giới hóa. Giá đất nông nghiệp tăng, tạo thêm tài sản thế chấp, rồi lại hỗ trợ vay mới. Vòng quay nợ, kỳ vọng xuất khẩu và mở rộng đất đai đẩy quy mô nông nghiệp công nghiệp lên cao hơn, kéo theo tiêu thụ nước, đất và hóa chất lớn hơn. Brazil vốn đã là một trong những nước có mức tập trung đất đai cao nhất thế giới: 1% địa chủ lớn kiểm soát 90% đất nông nghiệp. Quá trình tài chính hóa khiến tình trạng này nghiêm trọng hơn. Sau khủng hoảng tài chính 2008, giá đường và nhiều hàng hóa nông nghiệp giảm, nhiều công ty mía đường Brazil phá sản. Tuy nhiên, giá đất không sụp theo. Ngược lại, đất nông nghiệp được các nhà đầu tư quốc tế nhìn như tài sản phòng thủ và đầu cơ, tách dần khỏi giá trị sản xuất thực. Đây là điểm then chốt: đậu tương, mía, ngô, bông hay bạch đàn vẫn được dùng để biện minh cho giá đất, nhưng thứ thật sự được mua bán là quy mô đất đai của Brazil – quốc gia có diện tích lớn thứ năm thế giới.
TIAA và dòng tiền hưu trí Mỹ
Trường hợp tiêu biểu là Radar Agricultural Properties, công ty bất động sản nông thôn thành lập năm 2008 như liên doanh giữa Cosan – tập đoàn mía đường lớn nhất Brazil – và công ty tài chính Mansilla. Năm 2012, Radar kiểm soát 151.468 ha đất nông nghiệp, trị giá khoảng 2,35 tỷ real, tương đương 1 tỷ USD. Nguồn vốn đáng chú ý phía sau Radar là TIAA, công ty quản lý quỹ hưu trí cho nhân viên đại học, chính phủ, tổ chức phi lợi nhuận và nghiên cứu tại Mỹ, với tài sản quản lý khoảng 1.000 tỷ USD. Để đầu cơ đất nông nghiệp toàn cầu, TIAA huy động vốn từ nhiều quỹ khác ở Mỹ, châu Âu và Canada, gồm quỹ hưu trí Thụy Điển, Québec, British Columbia, Hà Lan, Đức, Anh và bang New Mexico.
Để hoạt động tại Brazil, TIAA dùng các công ty con như Mansilla, Tellus và Nova Gaia Brasil Participações nhằm tuân thủ hình thức với luật hạn chế sở hữu đất của người nước ngoài. Tuy nhiên năm 2020, Viện Cải cách Ruộng đất Quốc gia Brazil (INCRA) kết luận TIAA và các công ty con thuộc cùng một nhóm kinh tế, vì vậy có dấu hiệu vi phạm luật sở hữu đất. INCRA đề nghị hủy các thương vụ mua đất qua công ty con từ năm 2010, với diện tích hơn 150.000 ha. Câu chuyện tương tự xuất hiện với Harvard University. Năm 2016, thông qua các công ty con, Harvard mua hơn 405.000 ha đất nông nghiệp tại Brazil – diện tích gấp đôi tổng đất nông nghiệp của bang Massachusetts. Năm 2020, tòa án bang Bahia chặn đăng ký một thương vụ lớn của Harvard tại Gleba Campo Largo, rộng 107.000 ha. Sau đó, Harvard chuyển bộ phận đất nông nghiệp sang Solum Partners, công ty cổ phần tư nhân có liên hệ với AIG.
Giá đất tăng, cộng đồng bị đẩy ra ngoài
Cơ chế công ty con chồng chéo giúp nhà đầu tư “thuê ngoài” giao dịch đất, che mờ chủ sở hữu thực, vị trí đất và tác động môi trường - xã hội. Nó cũng đẩy giá đất lên xa khỏi giá trị sản xuất. Năm 2012, giá đất tăng trung bình 56%, trong khi danh mục của Radar tăng 93% so với năm trước. Hiện Radar sở hữu 555 bất động sản tại Brazil, với khoảng 270.000 ha đất, trị giá khai báo 5,2 tỷ real.
Đối với người lao động, quá trình này không tạo ra thịnh vượng bền vững. Cơ giới hóa ngành mía đường làm giảm việc làm và tiền lương. Tại São Paulo, số lao động nông thôn giảm từ 440.000 người năm 1986 xuống 94.000 người năm 2014. Đầu những năm 2000, thợ cắt mía bị giảm cả tiền công theo tấn lẫn lương ngày; “cơn bùng nổ ethanol” đi kèm số ca tử vong đáng báo động do điều kiện lao động khắc nghiệt. Với cộng đồng bản địa và nông dân, rủi ro còn trực tiếp hơn: bạo lực, ám sát, đe dọa và mất đất. Những người bảo vệ đất công trở thành vật cản đối với tài chính hóa đất đai. Khi đất được định giá như tài sản trong danh mục toàn cầu, sự hiện diện của con người, rừng, nước và sinh kế địa phương bị coi là trở ngại phải loại bỏ.
Cái giá thật của “tài sản nông nghiệp”
Các tập đoàn nông nghiệp thường nói họ đóng góp 30 – 40% GDP Brazil, nhưng con số này phóng đại bằng cách tính cả chuỗi hóa chất, công nghiệp, thương mại và bán lẻ, trong khi bỏ qua trợ cấp công, nợ được xóa, ô nhiễm, phá rừng và tổn thất xã hội. Thực tế, nông dân nhỏ vẫn sản xuất khoảng 70% lương thực cho thị trường nội địa, nhưng phần lớn tín dụng trợ cấp – khoảng 46 tỷ USD năm 202 – lại chảy vào đại nông nghiệp. Đất nông nghiệp Brazil không còn chỉ là câu chuyện của nông dân hay môi trường; mà là mắt xích của tài chính toàn cầu. Tiền hưu trí của giảng viên Mỹ, vốn của quỹ đại học và dòng tiền từ các trung tâm tài chính Bắc bán cầu đang tham gia định hình số phận rừng, nước và cộng đồng ở Nam bán cầu.
Bài học từ Cerrado rất rõ: khi đất đai bị biến thành tài sản tài chính, giá trị tăng trên bảng cân đối kế toán có thể đồng nghĩa với sự suy kiệt của một hệ sinh thái. Lợi suất của nhà đầu tư ở New York hay London có thể được trả bằng dòng sông nhiễm độc, cánh rừng bị đốt và cộng đồng mất quyền sống trên mảnh đất của mình.
shared via noemamag,
