Iran đóng vai người gác cổng Hormuz khi chiến sự kéo dài
27/03/26
 |
| Tuần trước, các tàu thuyền ở Vịnh Ba Tư đang hướng về eo biển Hormuz. Việc Iran thực tế đóng cửa eo biển đã mang lại cho nước này đòn bẩy mạnh mẽ chống lại Mỹ và Israel. Ảnh: Associated Press |
Eo biển sống còn của năng lượng toàn cầu vẫn chưa thể trở lại bình thường
Một tháng sau khi chiến tranh giữa Iran với Mỹ và Israel bùng nổ, Tehran vẫn đang tận dụng lợi thế địa lý chiến lược tại eo biển Hormuz để duy trì sức ép với thế giới.
Do lo ngại nguy cơ bị Iran tấn công, các hãng vận tải biển đã gần như ngừng đưa tàu đi qua tuyến hàng hải này. Hệ quả là nguồn cung các sản phẩm năng lượng sụt giảm mạnh, đẩy giá dầu và khí đốt tăng vọt. Tình trạng thiếu hụt đó đang gây chấn động nền kinh tế của nhiều quốc gia, đặc biệt là ở châu Á – khu vực phụ thuộc nặng nề vào nguồn năng lượng từ Vùng Vịnh.
Trong những ngày gần đây, Iran bắt đầu tự đặt mình vào vai trò người kiểm soát trực tiếp eo biển. Tehran tuyên bố sẽ cho phép tàu từ một số quốc gia nhất định đi qua tuyến đường biển vốn trong điều kiện bình thường vận chuyển tới 1/5 nguồn cung dầu khí của thế giới. Iran đã cho phép một số lượng nhỏ tàu thuyền qua lại, phần lớn dường như đang hướng về châu Á, nhưng vẫn tiếp tục đe dọa các tàu có liên hệ với Israel, Mỹ và các đồng minh của Washington.
Dù vậy, lưu lượng tàu qua eo Hormuz vẫn ở mức thấp chưa từng thấy trong lịch sử gần đây. Theo S&P Global Market Intelligence, hiện có gần 3.000 tàu đang phải chờ gần khu vực này để xin vượt eo biển. Trong điều kiện bình thường, khoảng 120 tàu đi qua Hormuz mỗi ngày.
Hôm thứ Năm, Tổng thống Donald Trump cho biết Iran nói sẽ cho phép tám con tàu đi qua như một dấu hiệu thiện chí trước các cuộc đàm phán với Mỹ. Tuy nhiên, những nỗ lực trung gian cho lệnh ngừng bắn đến nay vẫn chưa đạt kết quả.
Cho tàu đi nhỏ giọt không đủ giải tỏa khủng hoảng
Các chuyên gia vận tải và năng lượng cho rằng việc Iran cho phép một số tàu “được chọn” qua eo biển không đủ để giảm sức ép đang đè lên thị trường toàn cầu.
Ana Subasic, chuyên gia phân tích rủi ro thương mại tại Kpler, nhận xét rằng chưa có dấu hiệu nào cho thấy lưu lượng tàu đang thực sự tăng trở lại theo cách có ý nghĩa. Trong bảy ngày tính đến thứ Tư, chỉ có 28 tàu vượt qua eo biển này, theo dữ liệu của MarineTraffic – đơn vị thuộc Kpler. Con số đó có tăng so với 20 tàu trong bảy ngày trước mốc 18/3, nhưng vẫn quá thấp so với mức thông thường.
Theo Kpler, đã có 18 con tàu tại Trung Đông bị tấn công kể từ khi chiến tranh nổ ra. Trong bối cảnh ấy, các hãng vận tải biển cho rằng chưa có đủ sự chắc chắn để chấp nhận rủi ro đưa tàu đi qua Hormuz. Jan Rindbo, người đứng đầu công ty tàu chở dầu Đan Mạch Norden, cho biết công ty ông hiện có bảy tàu mắc kẹt ở Vịnh Ba Tư và vẫn đang chờ những tín hiệu bảo đảm an toàn rõ ràng hơn trước khi nối lại hoạt động.
Trong bức thư gửi các thành viên của Tổ chức Hàng hải Quốc tế thuộc Liên Hiệp Quốc hôm thứ Ba, Iran nói sẽ cho phép những con tàu “không thù địch” đi qua eo biển. Tehran định nghĩa đó là những tàu “không tham gia và cũng không hỗ trợ các hành động gây hấn chống lại Iran”. Theo định nghĩa này, tàu mang quốc tịch Mỹ hoặc Israel đương nhiên bị loại trừ.
Jack Kennedy, người đứng đầu bộ phận đánh giá rủi ro quốc gia Trung Đông tại S&P Global Market Intelligence, cho rằng các tuyên bố của Iran có thể thúc đẩy những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ khủng hoảng vận tải biển tìm cách thương lượng trực tiếp với Tehran trong thời gian xung đột còn tiếp diễn. Nhưng điều đó không có nghĩa là phần lớn các chủ tàu sẽ chấp nhận đề nghị này.
Định nghĩa mơ hồ làm giới vận tải càng thêm dè chừng
Nỗi lo lớn nhất của các hãng vận tải là không ai có thể biết chắc Iran sẽ hiểu thế nào về khái niệm “không thù địch”.
Noam Raydan, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Washington về Chính sách Cận Đông, nhận định rằng vì tiêu chí này rất khó xác định nên các công ty vận tải sẽ không lập tức đưa tàu trở lại Hormuz. Tehran hoàn toàn có thể đơn phương kết luận con tàu nào có liên hệ với Mỹ hoặc Israel và quyết định tấn công nó.
Ngoài ra, theo bà Raydan, việc Iran yêu cầu tàu thuyền phải xin giấy phép và phối hợp với cơ quan hàng hải của nước này cũng khiến khủng hoảng thêm phức tạp. Trong điều kiện bình thường, các tàu đi qua eo Hormuz không cần xin phép Iran, bởi đây được xem là tuyến hàng hải quốc tế. Việc Tehran áp đặt quyền kiểm soát như vậy cho thấy họ đang biến tuyến giao thương toàn cầu thành công cụ mặc cả chiến lược.
Trở ngại khác là chi phí. Một quan chức quốc hội Iran gần đây cho biết nước này đang thu phí 2 triệu USD với các tàu muốn đi qua eo biển. Với nhiều hãng tàu, khoản phí đó là cả gánh nặng, nhưng chưa phải yếu tố duy nhất khiến họ chùn bước. Mối lo lớn hơn là bảo hiểm chiến tranh.
Bảo hiểm chiến tranh trở thành rào cản mới
Trong vùng chiến sự, bảo hiểm là điều bắt buộc nếu doanh nghiệp còn muốn vận hành tàu. Nhưng mức phí bảo hiểm hiện đã tăng vọt.
Oscar Seikaly, Giám đốc điều hành công ty môi giới NSI Insurance Group, cho biết trước chiến tranh, chi phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh gần như không đáng kể. Nay mức phí đã nhảy lên khoảng 20% giá trị tàu hoặc hàng hóa. Ông lấy ví dụ về lô hàng phân bón gần đây được vận chuyển từ Vịnh Ba Tư sang châu Âu, trong đó riêng phí bảo hiểm đã tăng mạnh theo tỷ lệ này.
Điều đáng chú ý là tàu sẽ phải trả mức phí đó mỗi lần đi qua eo Hormuz. Theo ông Seikaly, việc các lãnh đạo Iran tuyên bố mở eo biển cho tàu từ các quốc gia không tham chiến đã khiến các công ty bảo hiểm cân nhắc tiếp tục cung cấp bảo hiểm trong chiến tranh. Nếu không có tuyên bố đó, nhiều khả năng họ sẽ từ chối bảo hiểm hoàn toàn, bất kể khách hàng chấp nhận trả mức giá nào.
Dù vậy, điều đó vẫn chưa đủ để khiến các hãng tàu an tâm. Với nhiều doanh nghiệp, bảo hiểm chỉ là lớp phòng vệ tài chính. Họ vẫn cần sự bảo vệ về quân sự trên thực địa.
Mỹ, Israel và phương án hộ tống quân sự
Mỹ và Israel đang tìm cách phá hủy hải quân Iran cùng các loại vũ khí mà Tehran có thể sử dụng để tấn công tàu thuyền. Hôm thứ Năm, cuộc không kích của Israel đã làm thiệt mạng chỉ huy hải quân Iran mà Bộ trưởng Quốc phòng Israel nói là nhân vật giữ vai trò then chốt trong việc phong tỏa eo Hormuz.
Mỹ cũng đã điều quân tới Trung Đông với khả năng trên lý thuyết có thể dùng để cưỡng ép mở lại eo biển. Nhưng chiến dịch như vậy đi kèm rủi ro lớn. Thương vong có thể xảy ra, Iran có thể đáp trả bằng cách tấn công thêm các cơ sở năng lượng tại các quốc gia Vùng Vịnh.
Một số hãng tàu cho biết họ sẽ cảm thấy yên tâm hơn nếu có tàu hải quân hộ tống. Ba tuần trước, Trump từng nói Mỹ có thể cung cấp lực lượng hộ tống, nhưng sau đó ông lại nói các nước khác nên tự tập hợp một liên minh như vậy.
Hôm thứ Năm, Tổng thư ký NATO Mark Rutte cũng nói châu Âu cần thêm thời gian để cùng nhau xây dựng phương án bảo đảm eo biển Hormuz mở cho tất cả các nước. Phát biểu tại Brussels, ông cho biết các nước thành viên NATO và một số quốc gia khác đang thảo luận về cách bảo đảm các tuyến hàng hải tại khu vực được thông suốt, nhưng chưa thể nói rõ khi nào việc đó có thể trở thành hiện thực.
Dù có hòa bình, thế giới vẫn chưa thể thở phào ngay
Cuối cùng, thứ có thể trấn an ngành vận tải biển nhiều nhất vẫn là thỏa thuận hòa bình hoặc ngừng bắn trực tiếp giữa các bên tham chiến. Nhưng ngay cả trong kịch bản đó, việc khôi phục dòng chảy tàu chở dầu về mức bình thường cũng có thể mất hơn một tháng. Điều đó đồng nghĩa áp lực lên thị trường dầu khí toàn cầu sẽ chưa thể sớm biến mất.
Jack Kennedy của S&P Global Market Intelligence cảnh báo tình trạng ùn ứ hiện nay có thể khiến việc phục hồi lưu lượng tàu về mức trước chiến tranh bị trì hoãn trong nhiều tuần. Nói cách khác, ngay cả khi tiếng súng lắng xuống, cú sốc với chuỗi vận tải và năng lượng thế giới vẫn sẽ còn kéo dài.
Trong lúc đó, Iran tiếp tục cho thấy rằng chỉ cần kiểm soát được Hormuz, họ không nhất thiết phải đóng hẳn eo biển để tạo sức ép. Chỉ cần mở ít, giữ phần lớn đóng và để hàng nghìn con tàu tiếp tục chờ đợi ngoài cửa ngõ Vịnh Ba Tư, Tehran đã đủ khiến thị trường toàn cầu bất an. Đây là kiểu phong tỏa không toàn phần, nhưng vẫn đủ để làm rung chuyển thương mại năng lượng thế giới.
shared via nytimes,
