Mỹ Latinh trong cuộc giằng co tài nguyên giữa Washington và Bắc Kinh
19/05/26
Sau khi ra lệnh bắt cóc Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro, Donald Trump tuyên bố Mỹ đang lên kế hoạch “điều hành” Venezuela. Lý do ông đưa ra không được bọc trong ngôn ngữ dân chủ, nhân quyền hay tự do như nhiều can thiệp trước đây của Washington. Ông nói thẳng rằng nguồn tiền từ lòng đất Venezuela rất lớn, các công ty dầu khí sẽ vào, đầu tư và Mỹ sẽ “lấy lại” dầu mỏ mà lẽ ra nước này “nên lấy từ lâu”.
Cách nói ấy cho thấy thay đổi đáng chú ý trong chính trị quyền lực của Mỹ. Trước đây, khi Washington tuyên bố hành động vì nhân đạo hay dân chủ, các nhà phân tích thường phải bóc tách lớp diễn ngôn để chỉ ra lợi ích vật chất phía sau. Giờ đây, lớp vỏ đạo đức mỏng đi rõ rệt. Chủ nghĩa đế quốc tài nguyên được nói công khai.
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vụ Venezuela như cuộc săn dầu mỏ, bức tranh sẽ bị thu hẹp. Dầu chắc chắn là một phần quan trọng, nhưng bài viết đặt câu hỏi rộng hơn, vụ tấn công Venezuela cần được hiểu trong chiến lược lâu dài của Washington nhằm kiềm chế sự trỗi dậy của Trung Quốc tại Mỹ Latinh.
Học thuyết Monroe trở lại
Ba ngày sau vụ tấn công Caracas, Bộ Ngoại giao Mỹ đăng ảnh đen trắng của Trump kèm dòng chữ: “Đây là bán cầu của chúng ta.” Thông điệp này gợi lại Học thuyết Monroe năm 1823, vốn khẳng định mọi can thiệp của cường quốc bên ngoài vào Tây bán cầu là mối đe dọa với an ninh Mỹ. Từ cuối thế kỷ 19, học thuyết này từng được dùng để biện minh cho nhiều can thiệp bạo lực của Washington tại Panama, Cuba và các nước Mỹ Latinh từng trải qua đảo chính do CIA hậu thuẫn.
Năm ngoái, Chiến lược An ninh Quốc gia của Nhà Trắng nhắc đến “hệ luận Trump” của Học thuyết Monroe, với mục tiêu ngăn “xâm nhập” từ bên ngoài, bảo vệ tài sản chiến lược, chuỗi cung ứng quan trọng và các vị trí then chốt. Trong ngôn ngữ của Washington, “bên ngoài bán cầu” chủ yếu là Trung Quốc.
Sau thuế quan, rà soát đầu tư nước ngoài và kiểm soát xuất khẩu công nghệ, việc khôi phục Học thuyết Monroe có thể được xem như trụ cột mới trong chiến lược chống Trung Quốc. Điều này giúp lý giải vì sao hành động tưởng như phi lý tại Venezuela lại có thể nằm trong logic lớn hơn, gửi tín hiệu cảnh báo tới toàn bộ Mỹ Latinh.
Chính quyền Trump cũng lồng ghép chiến lược này với cuộc chiến chống “ma túy – khủng bố”. Các cáo buộc buôn ma túy nhằm vào Maduro được đặt trong bối cảnh nhiều chính phủ cánh hữu trong khu vực ngày càng đưa tổ chức tội phạm vào danh sách khủng bố. Cách phân loại này có thể tạo lớp vỏ pháp lý mỏng cho những can thiệp quân sự tương lai của Mỹ.
Trung Quốc cắm rễ sâu tại Mỹ Latinh
Nỗi lo của Washington không hoàn toàn là tưởng tượng. Trong hơn hai thập niên, Trung Quốc đã xây dựng quan hệ kinh tế sâu rộng với Mỹ Latinh. Khi trở thành công xưởng của thế giới, Trung Quốc cần khối lượng khoáng sản, nhiên liệu và nông sản khổng lồ. Nhu cầu ấy đẩy giá hàng hóa cơ bản lên cao và tái định hình vai trò của nhiều nước Nam bán cầu trong phân công lao động toàn cầu.
Nam Mỹ, khu vực có truyền thống xuất khẩu hàng sơ cấp, trở thành mắt xích quan trọng trong mạng lưới sản xuất của Trung Quốc. Tỷ trọng hàng xuất khẩu sang Trung Quốc của toàn Nam Mỹ tăng từ khoảng 2% cuối thập niên 1990 lên khoảng 1/4 từ năm 2019. Cùng thời gian, tỷ trọng xuất khẩu sang Mỹ giảm tương ứng.
Sự thay đổi này thể hiện rõ ở từng loại hàng hóa. Từ năm 2004, trung bình 53% quặng đồng xuất khẩu toàn cầu đến từ Nam Mỹ. Năm 2000, Trung Quốc chỉ nhập hơn 10% tổng lượng quặng đồng giao dịch quốc tế. Đến năm 2023, con số này đã lên 62%. Với quặng sắt, Nam Mỹ vẫn cung cấp hơn 1/5 tổng lượng xuất khẩu toàn cầu, trong khi từ năm 2019, Trung Quốc nhập hơn 2/3 lượng quặng sắt được giao dịch quốc tế.
Các khoáng sản phục vụ chuyển đổi năng lượng như lithium, nickel và đất hiếm cũng tập trung nhiều ở Mỹ Latinh. Vì vậy, cuộc cách mạng năng lượng xanh có nguy cơ trở thành cuộc cạnh tranh mới giữa Mỹ và Trung Quốc để kiểm soát tài nguyên kim loại tại Tây bán cầu.
Dầu mỏ vẫn là quân bài chiến lược
Dù chuyển đổi năng lượng đang diễn ra, dầu mỏ chưa biến mất khỏi tính toán chiến lược. Nếu cộng sản lượng của Mỹ Latinh với Canada và Mỹ, toàn châu Mỹ có quy mô sản xuất dầu gần tương đương Trung Đông. Sản lượng này có thể tăng nếu hạ tầng dầu khí Venezuela được tái thiết.
Với Washington, kiểm soát nguồn dầu tại châu Mỹ có ý nghĩa lớn hơn lợi ích doanh nghiệp. Nó có thể làm giảm mối liên hệ giữa các cuộc chiến ở nước ngoài và giá nhiên liệu trong nước. Trong nhiều thập niên, quân sự của Mỹ thường bị giới hạn bởi tác động lên chi phí năng lượng. Nếu Mỹ có ảnh hưởng lớn hơn với các nguồn cung tại châu Mỹ, Lầu Năm Góc có thể hành động mạnh tay hơn mà ít lo giá xăng trong nước tăng vọt.
Sau khủng hoảng tài chính năm 2008, quan hệ Trung Quốc – Mỹ Latinh vượt khỏi thương mại để bước sang tài chính và hạ tầng. Đầu tư trực tiếp của Trung Quốc tăng, các công ty Trung Quốc tham gia nhiều dự án xây dựng, trong đó nổi bật là siêu cảng Chancay ở Peru. Nhiều nước Mỹ Latinh cũng vay vốn Trung Quốc để tránh các điều kiện khắt khe thường gắn với Ngân hàng Thế giới hoặc IMF. Từ năm 2018, Bắc Kinh mời Mỹ Latinh tham gia Sáng kiến Vành đai và Con đường.
Can thiệp có thể phản tác dụng
Sự hiện diện của Trung Quốc tại Mỹ Latinh là hệ quả từ sai lầm chiến lược cũ của Mỹ. Năm 2001, khi Trung Quốc gia nhập WTO, giới hoạch định chính sách Mỹ từng kỳ vọng thương mại sẽ thúc đẩy Bắc Kinh tự do hóa và hòa vào trật tự do Mỹ dẫn dắt. Nhưng Trung Quốc trở thành trung tâm sản xuất toàn cầu, trong khi nhiều vùng công nghiệp Mỹ suy yếu.
Từ năm 2016, niềm tin vào thương mại tự do bị thay bằng chiến tranh thương mại và công nghệ với Trung Quốc. Chính quyền Biden sau đó còn tăng cường các biện pháp kiểm soát xuất khẩu công nghệ. Nhưng khi Mỹ tìm cách làm chậm năng lực sản xuất của Trung Quốc, nước này cũng phải tìm nguồn cung thay thế cho hàng hóa, linh kiện và tài nguyên. Vấn đề là phần lớn tài nguyên thế giới vẫn đang được bán hoặc tinh luyện bởi Trung Quốc. Điều này đưa Mỹ trở lại Mỹ Latinh.
Vụ Venezuela vì vậy không chỉ là chuyện Caracas. Đây là một phần của nỗ lực lớn hơn nhằm tái khẳng định quyền lực Mỹ tại Tây bán cầu, trong bối cảnh Trung Quốc trở thành đối tác kinh tế then chốt của nhiều nước trong khu vực. Washington biết rõ các điểm yếu về tài nguyên và công nghệ, nên dường như muốn bù đắp bằng sức mạnh quân sự.
Nhưng chiến lược này chưa chắc đem lại kết quả như mong muốn. Sau hơn hai thập niên Trung Quốc gia nhập WTO, quan hệ phụ thuộc giữa phương Tây và phương Đông trở nên quá sâu. Nỗ lực tháo gỡ có thể gây phản ứng ngược. Khi Trump áp thuế lên Brazil để trả đũa việc cựu Tổng thống Jair Bolsonaro bị bỏ tù, Tổng thống Lula giữ lập trường cứng rắn và cuối cùng Mỹ phải lùi bước, có lẽ vì lo giá cà phê và thịt trong nước tăng, đồng thời đẩy Brazil xích lại gần Trung Quốc hơn.
Với Venezuela, cưỡng ép bằng vũ lực khiến khả năng kháng cự khó khăn hơn. Nhưng nhìn rộng ra, ép buộc không phải công thức chắc thắng trong cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc. Chủ nghĩa đế quốc tài nguyên có thể quay lại trần trụi hơn, nhưng trong thế giới đã gắn kết sâu với Trung Quốc, việc dùng sức mạnh để tái lập “sân sau” Mỹ Latinh có thể tạo thêm bất ổn thay vì khôi phục quyền kiểm soát của Washington.
shared via phenomenalworld,
