Nam Phi hậu phân biệt chủng tộc và lời hứa dang dở của cải cách khai khoáng
25/05/26
Từ cuối thế kỷ 19, khai khoáng đã là trụ cột kinh tế và nền móng của trật tự chủng tộc tại Nam Phi. Năm 1886, việc phát hiện vàng đã biến vùng đất này thành trung tâm của kinh tế toàn cầu, thu hút lao động và tư bản quốc tế, đồng thời tạo ra hệ thống bóc lột dựa trên lao động da đen giá rẻ. Lợi nhuận khổng lồ từ mỏ vàng, sau đó là bạch kim và nhiều khoáng sản khác, tập trung chủ yếu trong tay tư bản da trắng.
Khi Đại hội Dân tộc Phi (ANC) lên nắm quyền sau bầu cử dân chủ năm 1994, ngành mỏ trở thành mục tiêu cải cách tự nhiên. Nếu có thể tái cấu trúc lĩnh vực này, ANC hy vọng Nam Phi sẽ có mô hình để tháo dỡ những bất bình đẳng chủng tộc trong toàn bộ nền kinh tế. Tài nguyên khoáng sản, từng phục vụ thiểu số da trắng, được kỳ vọng trở thành nền tảng tái phân phối của cải cho đa số người da đen.
Nhưng lời hứa ấy nhanh chóng bị thu hẹp. Thay vì quốc hữu hóa hoặc phân phối lại mạnh tay, ANC chọn con đường thận trọng hơn, chịu ảnh hưởng rõ của tư duy thị trường. Nhà nước đóng vai “người giám hộ” quyền khoáng sản. Song song với đó, chính sách trao quyền kinh tế cho người da đen được dùng để tạo ra tầng lớp tư bản da đen mới, nhưng không có cơ chế đủ mạnh để bảo đảm lợi ích lan xuống đại đa số người dân.
Di sản nặng nề của ngành mỏ
Trước năm 1994, luật khoáng sản Nam Phi rất phức tạp. Quyền sở hữu đất và khoáng sản thay đổi theo chủng tộc, vùng lãnh thổ và hệ thống pháp luật thuộc địa. Dưới phân biệt chủng tộc, các khu dự trữ của người Phi biến thành Homeland, tức những lãnh thổ sắc tộc được nói là tự quản, nhưng quyền khoáng sản tại đây luôn mập mờ.
Trong khi đó, các mỏ vàng lớn lại nằm trên đất dễ chuyển sang sở hữu của người da trắng. Điều này tạo ra chế độ sở hữu khoáng sản tương đối rõ ràng cho vàng, quyền khai thác có thể được tư nhân hóa, mua bán và tích lũy. Nhờ lao động da đen giá rẻ và khả năng huy động vốn quốc tế, các tập đoàn khai khoáng da trắng tích lũy lợi nhuận khổng lồ. Đến năm 1990, Anglo American cùng Sanlam và Old Mutual kiểm soát khoảng 75% giá trị vốn hóa của Sở Giao dịch Chứng khoán Johannesburg.
Từ tái phân phối đến “giám hộ”
Sau năm 1994, ANC từng tuyên bố khoáng sản trong lòng đất thuộc về toàn thể người Nam Phi, gồm cả các thế hệ tương lai. Chương trình Tái thiết và Phát triển (RDP) nhấn mạnh cần đưa quyền khoáng sản tư nhân trở lại dưới quyền chính phủ dân chủ.
Nhưng các cuộc đàm phán hiến pháp lại bảo vệ mạnh quyền sở hữu tư nhân. ANC lo rằng cải cách quá sâu có thể khiến đầu tư tháo chạy và làm lung lay thỏa thuận chuyển tiếp sau phân biệt chủng tộc. Đồng thời, đảng này cũng muốn hình thành tầng lớp tư bản da đen, được xem là cần thiết cho mục tiêu phát triển quốc gia.
Kết quả là Đạo luật Phát triển Tài nguyên Khoáng sản và Dầu khí năm 2002 (MPRDA). Luật này biến nhà nước thành người giám hộ quyền khoáng sản, có quyền cấp phép cho tư nhân khai thác, thay vì trở thành chủ sở hữu trực tiếp. Đây là thay đổi pháp lý lớn, nhưng không phải cuộc tái phân phối triệt để mà nhiều người từng kỳ vọng.
MPRDA yêu cầu các công ty mỏ phải có yếu tố “trao quyền” cho người da đen, 15% trong 5 năm đầu và 26% trong thập niên tiếp theo. Tuy nhiên, sở hữu không phải tiêu chí duy nhất. Việc làm bình đẳng, trách nhiệm xã hội doanh nghiệp và các kế hoạch phát triển địa phương cũng được đưa vào thang điểm. Cách thiết kế này giúp doanh nghiệp dễ đạt chuẩn hơn, nhưng làm mục tiêu chuyển đổi sở hữu trở nên loãng hơn.
Khi cộng đồng vẫn bị bỏ lại
Trên giấy tờ, MPRDA muốn cân bằng nhiều mục tiêu: phá độc quyền da trắng, tạo tầng lớp tư bản da đen, giữ nhà đầu tư, hỗ trợ cộng đồng bị ảnh hưởng bởi khai khoáng và duy trì hoạt động của ngành mỏ. Nhưng chính sự cân bằng ấy làm cải cách rơi vào mâu thuẫn.
Tiền bản quyền dành cho cộng đồng bị thu hẹp và thường được giao qua các cơ chế đại diện địa phương, đặc biệt là thủ lĩnh truyền thống. Điều này khiến nhiều khoản lợi từ mỏ bị cuốn vào tham nhũng, tranh chấp và chính trị nông thôn. Nhiều quỹ cộng đồng được lập để phân phối lợi nhuận mỏ trở nên tê liệt hoặc bị cáo buộc rút ruột.
Tại vành đai bạch kim, Mpumalanga và vùng duyên hải Eastern Cape, các cộng đồng bị ảnh hưởng bởi khai khoáng phản đối MPRDA quyết liệt. Họ cho rằng luật này làm suy yếu quyền của cư dân trên bề mặt đất và mở ra làn sóng tước đoạt mới sau phân biệt chủng tộc. Biểu tình, xung đột và ám sát chính trị quanh các mỏ ngày càng phổ biến.
Ngay cả mục tiêu tạo tầng lớp tư bản da đen cũng có kết quả hạn chế. Một số báo cáo của ngành cho rằng tỷ lệ sở hữu da đen đã vượt mục tiêu, nhưng cách tính gây tranh cãi vì trộn cả tiêu chí việc làm vào sở hữu. Nhiều nhà phân tích cho rằng sở hữu thực tế của người da đen trong ngành mỏ vẫn thấp hơn kỳ vọng.
Ba thập niên sau phân biệt chủng tộc, Nam Phi đã có tầng lớp tinh hoa da đen, nhưng tầng lớp này nhỏ và không làm giảm đáng kể thất nghiệp, nghèo đói và bất bình đẳng. Hy vọng cải cách mỏ sẽ tạo tích lũy tư bản da đen rồi lan tỏa xuống xã hội đã không thành hiện thực.
Cuộc chuyển đổi chưa hoàn tất
Gần đây, MPRDA lại gây tranh luận khi chính phủ đề xuất sửa đổi các yêu cầu trao quyền trong thăm dò và khai thác. Doanh nghiệp mỏ chỉ trích Bộ trưởng Gwede Mantashe tạo thêm bất ổn và gánh nặng hành chính. Điểm nhạy cảm là nguyên tắc “once empowered, always empowered”, theo đó công ty vẫn được xem là đã trao quyền nếu cổ đông da đen bán lại cổ phần. Chính phủ muốn xem xét lại nguyên tắc này, doanh nghiệp lo quyền lợi đã có bị xói mòn.
Ngành mỏ Nam Phi đã đổi màu ở một phần tầng lớp sở hữu, nhưng chưa đổi bản chất phân phối. Quyền lực cũ của tư bản mỏ được tái cấu trúc, không bị tháo dỡ triệt để. Quyền lợi cộng đồng bị kẹt giữa công ty, nhà nước, thủ lĩnh địa phương và các quỹ phát triển thiếu minh bạch. Trong bối cảnh bạo lực, tìm kiếm đặc lợi và cuộc đua mới quanh khoáng sản chiến lược, rất khó kỳ vọng khai khoáng sẽ sớm trở thành động cơ tái phân phối khối tài sản khổng lồ của Nam Phi.
shared via phenomenalworld,
