Hàn Quốc và phép màu tăng trưởng đảo chiều
30/06/26
Hàn Quốc từng là biểu tượng sáng nhất của “phép màu Đông Á”: tăng trưởng nhanh, công nghiệp hóa thành công và phân phối thu nhập tương đối bình đẳng. Tuy nhiên từ đầu thế kỷ 21, mô hình này bắt đầu rạn nứt. Bất bình đẳng tăng, tỷ lệ sinh thấp nhất trong nhóm các nền kinh tế phát triển, tỷ lệ tự tử thuộc nhóm cao nhất. Nỗ lực nhằm xoay trục sang tăng trưởng dựa vào thu nhập đem lại một số kết quả xã hội nhưng thất bại trong việc tạo động lực tăng trưởng mới.
Từ phép màu Đông Á đến mô hình xuất khẩu lệ thuộc
Khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 là bước ngoặt lớn với Hàn Quốc. Khi dòng vốn ngoại rút khỏi khu vực, Hàn Quốc bị cuốn vào khủng hoảng vì doanh nghiệp vay nợ lớn, đầu tư bằng đòn bẩy cao và nền kinh tế có nhiều nợ ngắn hạn bằng ngoại tệ. Gói cứu trợ 57 tỷ USD từ IMF đi kèm cách giải thích rất phổ biến ở phương Tây: khủng hoảng là hậu quả của chủ nghĩa thân hữu, can thiệp chính trị và nhà nước quản lý quá sâu vào thị trường. Theo cách đọc này, Hàn Quốc phải cải cách theo hướng thị trường hơn: tái cấu trúc doanh nghiệp để giảm nợ, tái cấu trúc tài chính bằng nguồn lực công và linh hoạt hóa thị trường lao động. Nhiều người cấp tiến khi đó cảnh báo, những cải cách này có thể phá vỡ mô hình tăng trưởng từng thành công, làm kinh tế trì trệ và bất bình đẳng nặng hơn.
Dự báo này chỉ đúng một phần. Sau 1997, đầu tư và tốc độ tăng trưởng giảm nhưng kinh tế Hàn Quốc vẫn đi lên nhờ sức bền của các chaebol và chính sách nhà nước thúc đẩy ngành công nghệ thông tin. Bối cảnh toàn cầu cũng thuận lợi. Đồng won yếu hơn và kinh tế thế giới bùng nổ giúp xuất khẩu tăng mạnh trong giai đoạn 1999-2000. Khi Trung Quốc gia nhập WTO, Hàn Quốc hưởng lợi lớn từ nhu cầu nhập khẩu hàng trung gian và tư liệu sản xuất của Trung Quốc. Tỷ trọng xuất khẩu trong GDP Hàn Quốc tăng từ 28,6% năm 2002 lên 47,6% năm 2008, rồi đạt đỉnh 54,1% năm 2011 sau gói kích thích khổng lồ của Trung Quốc.
Tăng trưởng có nhưng xã hội rạn nứt
Bên dưới thành tích xuất khẩu, cơ cấu tăng trưởng Hàn Quốc thay đổi theo hướng bất lợi. Tiêu dùng nội địa đóng góp ngày càng ít vào tăng trưởng. Đến giữa thập niên 2010, tiêu dùng tư nhân chiếm chưa tới 50% GDP, thấp hơn đáng kể so với nhiều nền kinh tế phát triển khác. Mô hình này đi kèm bất bình đẳng tăng và tiền lương bị nén. Thập niên 2000, hệ số Gini của thu nhập khả dụng tăng, tỷ trọng tiền lương của người lao động giảm mạnh. Năm 2016, tỷ lệ nghèo tương đối lên tới 17,6%, tỷ lệ lao động lương thấp ghi nhận dưới 2/3 mức lương trung vị – đạt 23,5%. Trong khi, 10% người có thu nhập cao nhất nắm khoảng 43% GDP, chỉ thấp hơn Mỹ trong nhóm các nước phát triển.
Từ đó, yêu cầu “dân chủ hóa kinh tế” nổi lên: phân phối lại thành quả từ các chaebol sang người lao động dễ tổn thương tại doanh nghiệp nhỏ và vừa. Năm 2012, chính phủ bảo thủ Park Geun-hye có tiếp thu một phần đường lối chính sách như thiết lập lương hưu phổ quát cho người cao tuổi nhưng vẫn kết hợp với cắt thuế và nới quy định. Cuối cùng, Park bị cuốn vào bê bối tham nhũng và bị luận tội sau làn sóng biểu tình lớn.
Moon Jae-in và canh bạc tăng trưởng dựa vào thu nhập
Năm 2017, Moon Jae-in lên nắm quyền với lời phê phán các chính phủ bảo thủ đã quá tin vào kinh tế nhỏ giọt và tăng trưởng dựa vào xuất khẩu. Chính quyền mới đưa ra mô hình “tăng trưởng dựa vào thu nhập”, phiên bản Hàn Quốc của tăng trưởng do tiền lương dẫn dắt: nâng thu nhập hộ gia đình, tăng tiêu dùng và qua đó thúc đẩy tổng cầu. Năm 2018, chính phủ tăng lương tối thiểu 16,4% và 10,8% năm 2019, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ thuê lao động hưởng lương tối thiểu. Nhà nước mở rộng tín dụng thuế thu nhập cho người lao động, trợ cấp bảo hiểm xã hội cho lao động tự doanh – nhóm chiếm khoảng 25% lực lượng lao động – tăng lương hưu người cao tuổi, đưa vào trợ cấp trẻ em, mở rộng bảo hiểm thất nghiệp và giảm chi phí y tế, chăm sóc trẻ em, nhà ở. Chi tiêu xã hội công tăng từ 10,1% GDP năm 2017 lên 12,3% năm 2019.
Những kết quả ban đầu gây tranh cãi. Năm 2018, số việc làm mới chỉ bằng 1/3 so với năm 2017, trong khi khảo sát thu nhập hộ gia đình cho thấy bất bình đẳng tăng nhanh. Trước sức ép lớn, chính phủ Moon giảm nhiệt cam kết với tăng trưởng dựa vào thu nhập và thay cố vấn kinh tế tổng thống. Tuy nhiên, các chỉ trích không hoàn toàn công bằng. Năm 2018, bộ dữ liệu đáng tin cậy hơn về tài chính và điều kiện sống hộ gia đình cho thấy bất bình đẳng thu nhập thực sự giảm sau. Hệ số Gini của thu nhập khả dụng giảm từ 0,354 năm 2017 xuống 0,339 năm 2019 và 0,333 năm 2021. Tỷ lệ nghèo tương đối giảm, tỷ lệ lao động lương thấp từ 22,3% năm 2017 xuống 17% năm 2019. Tỷ trọng tiền lương điều chỉnh cũng tăng từ 68,1% năm 2017 lên 72,2% năm 2019. Nói cách khác, chính sách của Moon có tác dụng nâng thu nhập lao động.
Vì sao mô hình không tạo được tăng trưởng?
Vấn đề là thu nhập tăng không đủ kéo cả nền kinh tế. Giá bất động sản tăng quá nhanh làm bất bình đẳng tài sản nặng hơn. Giá căn hộ ở Seoul gần như tăng gấp đôi trong giai đoạn 2017-2021, kéo hệ số Gini tài sản ròng từ 0,584 lên 0,603. Tỷ lệ tài sản quốc gia ròng trên thu nhập quốc gia ròng tăng từ 9,5 năm 2017 lên 11,9 năm 2021, phản ánh mức giá nhà quá cao so với thu nhập.
Trong khi đó, tăng trưởng GDP giảm từ 3,2% năm 2017 xuống 2,9% năm 2018 và 2,2% năm 2019. Đầu tư cố định giảm 2,2% năm 2018 và 2,1% năm 2019, do cả đầu tư thiết bị và xây dựng đi xuống. Xuất khẩu, đặc biệt là bán dẫn, suy yếu mạnh: xuất khẩu bán dẫn tăng 64,7% năm 2017 nhưng giảm 28% năm 2019. Tiêu dùng tư nhân có đóng góp lớn hơn cho tăng trưởng, nhưng không đủ bù cú sụt đầu tư công nghiệp. Sai lầm lớn của Moon là không đi kèm chính sách thu nhập với tài khóa đủ mạnh. Chính phủ giảm ngân sách cho hạ tầng xã hội 14% và để đầu tư xây dựng giảm khoảng 1% năm 2018. Trong khi từ năm 2007 ngân sách có thặng dư cao nhất, không có gói bổ sung đáng kể. Trên thực tế, chính quyền theo đuổi một dạng thắt lưng buộc bụng, dù nói theo ngôn ngữ Keynes.
Sự trở lại của kinh tế nhỏ giọt
Đại dịch Covid-19 càng cho thấy sự dè dặt tài khóa của Hàn Quốc. Từ đầu 2020 đến giữa 2021, trong khi các chính phủ giàu chi trung bình 11,7% GDP để giảm tác động đại dịch, Hàn Quốc chỉ chi 6,4%. Lao động tự doanh chịu thiệt hại nặng, nợ hộ gia đình tăng từ 98% GDP năm 2019 lên 108% năm 2021.
Năm 2022, ứng viên bảo thủ Yoon Suk Yeol thắng cử sít sao. Chính phủ mới quay lại kinh tế nhỏ giọt: cắt thuế cho doanh nghiệp lớn và người giàu, củng cố tài khóa, giảm chi cho R&D và các chương trình xã hội trong ngân sách 2024. Đúng lúc thế giới quay lại với chính sách công nghiệp, Hàn Quốc lại rút khỏi can thiệp nhà nước. Trong khi môi trường bên ngoài xấu đi: kiểm soát xuất khẩu bán dẫn của Mỹ gây sức ép lên sản xuất Hàn Quốc, còn Trung Quốc tự phát triển hàng trung gian và tư liệu sản xuất, khiến nhập khẩu từ Hàn Quốc giảm. Xuất khẩu sang Trung Quốc giảm 25% vào tháng 8/2023 so với cùng kỳ năm trước.
Bài học từ phép thử dở dang
Thí nghiệm của Moon cho thấy tăng lương và phân phối lại có thể giảm bất bình đẳng thu nhập. Tuy nhiên, muốn biến thành chiến lược tăng trưởng, nhà nước phải làm nhiều hơn: kiểm soát bong bóng bất động sản, tăng chi tiêu xã hội, đầu tư công, hỗ trợ chuyển đổi công nghiệp và giảm phụ thuộc vào xuất khẩu chu kỳ.
Với tỷ lệ sinh chỉ 0,78 năm 2022 và tỷ lệ nghèo ở người cao tuổi lên tới 38% năm 2021, Hàn Quốc không thể chỉ dựa vào chaebol và xuất khẩu. Nước này cần mô hình tăng trưởng dựa nhiều hơn vào hộ gia đình, phúc lợi, đầu tư xanh và công nghiệp mới. Phép màu Hàn Quốc từng được xây bằng nhà nước chủ động, công nghiệp hóa và kỷ luật đầu tư. Nếu muốn tránh một “phép màu đảo chiều”, Hàn Quốc có lẽ phải nhớ lại chính bài học ấy: thị trường xuất khẩu có thể tạo bùng nổ, nhưng chỉ một nhà nước đủ quyết đoán mới có thể biến tăng trưởng thành thịnh vượng rộng khắp.
shared via phenomenalworld,
