Bắc Mỹ và cuộc đua lấp khoảng trống chuỗi cung ứng
23/07/26
Trong nhiều năm, Mexico, Mỹ và Canada chứng kiến làn sóng đầu tư công nghiệp lớn, từ nhà máy pin, bán dẫn đến dây chuyền ô tô mới. Tuy nhiên, khối thương mại không trở nên mạnh hơn chỉ nhờ các đại dự án. Câu hỏi quyết định là liệu Bắc Mỹ có tự cung cấp được các linh kiện trung gian, hệ thống điện tử điều khiển và chuỗi nhà cung ứng nằm giữa các nhà máy ấy hay không. Nếu không, khu vực này sẽ chỉ lắp ráp chứ không sản xuất.
Làn sóng đầu tư và khoảng trống phía sau
Từ năm 2024, Bắc Mỹ bước vào chu kỳ đầu tư công nghiệp mới. Ba nước trong Hiệp định Mỹ – Mexico – Canada, tức USMCA, công bố hàng chục tỷ USD cho nhà máy pin, bán dẫn và dây chuyền lắp ráp ô tô. Thoạt nhìn, đây là dấu hiệu của khối sản xuất đang tái sinh sau nhiều năm phụ thuộc vào chuỗi cung ứng châu Á. Song tác động thật của làn sóng phụ thuộc vào điều ít xuất hiện trong thông cáo đầu tư: các nhà máy lấy linh kiện từ đâu? Một khu vực có thể dựng nhà máy khổng lồ, nhưng nếu động cơ điện, bộ chuyển đổi, mạch điều khiển, gioăng cao su, dây điện và cụm xử lý vẫn đến từ bên ngoài, năng lực công nghiệp chính vẫn nằm ở nơi khác. Đây là vấn đề đợt rà soát USMCA, dự kiến bắt đầu ngày 1/7, phải đối diện. Washington muốn siết quy tắc xuất xứ để loại dần linh kiện ngoài khối. Jamieson Greer, đại diện Thương mại Mỹ cho rằng cần xem các quy tắc có thực sự thúc đẩy hội nhập khu vực hay không. Marcelo Ebrard, bộ trưởng Kinh tế Mexico chấp nhận yêu cầu chặt hơn, nhưng muốn áp dụng theo lộ trình và có cơ chế xác minh chung giữa các nước.
Tuy nhiên, giấy tờ thay đổi nhanh hơn chuỗi cung ứng. Giai đoạn tháng 3/2025 – 3/2026, tỷ lệ hàng xuất khẩu Mexico xin ưu đãi USMCA tăng từ 44,8% lên 88,7%, sau khi Tổng thống Donald Trump miễn thuế 25% cho hàng hóa được chứng nhận theo USMCA. Song cú nhảy chủ yếu phản ánh động cơ khai báo, không phải cuộc chuyển hóa sản xuất. Chuỗi cung ứng nền tảng vẫn gần như giữ nguyên.
Lắp ráp khu vực, linh kiện toàn cầu
Ngành ô tô cho thấy rõ cấu trúc lệch này. Mexico có 2.135 công ty phụ tùng ô tô, trong đó 60% là nhà cung ứng cấp một, tức cung cấp trực tiếp cho hãng xe. Chỉ 39% sản xuất linh kiện mà các nhà cung ứng cấp một tích hợp vào sản phẩm. Tháp cung ứng bị đảo ngược: nhiều công ty ở sát khâu lắp ráp cuối hơn là ở các tầng linh kiện phía trước. Cấu trúc khiến tuân thủ quy tắc xuất xứ trở thành chi phí đáng kể. Theo ước tính của Cục Dự trữ Liên bang, riêng yêu cầu giấy tờ, chứng nhận và truy xuất có thể tương đương 1,4 – 2,5% thuế. Doanh nghiệp phải lưu hồ sơ ít nhất năm năm. Một số nhà cung ứng thậm chí chọn khai là “không có xuất xứ” dù có thể đủ điều kiện, chỉ để tránh quá trình xác minh phức tạp.
Bức tranh càng rõ khi nhìn vào hai nhóm hàng công nghiệp phổ biến: bơm chất lỏng và van công nghiệp. Năm 2024, Mexico xuất khẩu 1,16 tỷ USD bơm chất lỏng và 3,13 tỷ USD van công nghiệp. 94% lượng hàng này đi sang Mỹ hoặc Canada. Tuy nhiên, để sản xuất chúng, ba nước vẫn phải nhập sáu nhóm đầu vào then chốt: động cơ điện, bộ chuyển đổi tĩnh, mạch điều khiển tích hợp, gioăng cao su lưu hóa, bó dây điện và linh kiện thiết bị xử lý. Với cả sáu nhóm, phần lớn nhập khẩu đến từ ngoài USMCA. Nói cách khác, sản phẩm cuối được khu vực hóa, nhưng mắt xích trung gian lại chưa. Bắc Mỹ hội nhập ở phần nhìn thấy được, trong khi phần quyết định năng lực kỹ thuật vẫn nằm bên ngoài.
Ba vấn đề khác nhau
Sai lầm phổ biến là xem mọi đầu vào ngoài khu vực như vấn đề duy nhất: phụ thuộc nhập khẩu. Thực tế có ít nhất ba vấn đề khác nhau: thất bại phối hợp, tập trung địa lý và thiếu năng lực công nghệ. Mỗi vấn đề cần công cụ riêng. Với động cơ điện, Bắc Mỹ có năng lực sản xuất, nhưng các mắt xích không kết nối được với nhau. Mexico nhập 1,66 tỷ USD động cơ điện, 87% từ ngoài khu vực, dù Michigan, Indiana, Illinois, Tamaulipas và Chihuahua đều có năng lực xuất khẩu đáng kể. Jalisco cũng mạnh về linh kiện thiết bị xử lý và bộ chuyển đổi, nhưng lượng hàng đi tới các bang đông bắc Mexico, nơi lắp ráp bơm và van, lại rất nhỏ so với công suất sẵn có. Khoảng cách giữa Jalisco và các bang lắp ráp chưa tới 1.200 km. Rào cản không phải địa lý, mà là chi phí xác minh không thể khấu hao. Mỗi khách hàng yêu cầu kiểm toán riêng, truy xuất từng lô hàng riêng và chứng nhận riêng. Mỗi hợp đồng mới lại bắt đầu từ đầu. Khi chi phí đó cao hơn lợi ích thuế, nhà lắp ráp tiếp tục dùng nhà cung ứng ngoài khu vực đã được phê duyệt. Với bộ chuyển đổi tĩnh, vấn đề là tập trung địa lý. Mexico nhập 4,06 tỷ USD bộ chuyển đổi, 83% từ ngoài USMCA. Sản xuất trong khối tập trung ở vài điểm như Jalisco, Tamaulipas, Nuevo León, Indiana, Illinois và Ohio. Khi một trong các trung tâm này gián đoạn, nhà lắp ráp quay lại nhà cung ứng ngoài khu vực được duyệt trước. Từ vấn đề dự phòng, sự tập trung biến thành phụ thuộc cấu trúc.
Với mạch xử lý công nghiệp, vấn đề sâu hơn: thiếu năng lực công nghệ. Mexico nhập 18,76 tỷ USD mạch xử lý, 96% từ ngoài Bắc Mỹ. Mỹ nhập 28,25 tỷ USD, 99% từ ngoài khu vực. Không bang nào trong khối có chuyên môn xuất khẩu đáng kể ở nhóm này. Trước năm 2027 – 2028, các nhà máy nhờ Đạo luật CHIPS khó tạo sản lượng thương mại đáng kể. Nếu siết quy tắc xuất xứ ngay trong năm 2026, chính sách sẽ chỉ phạt nhập khẩu mà không tạo ra nguồn thay thế.
Địa lý của tách rời
Sự khác biệt giữa các bang cho thấy không thể áp cùng quy tắc cho toàn khối. Indiana là điểm mạnh hiếm hoi: bang này có lợi thế so sánh cao cùng lúc ở bơm, động cơ, bộ chuyển đổi và dây điện. Siết quy tắc xuất xứ với động cơ và bộ chuyển đổi tại các nút như Indiana ít gây chi phí thay thế, vì cấu trúc đã tương đối tích hợp. Ohio lại khác. Bang này mạnh về bơm và van, nhưng yếu ở mạch tích hợp. Coahuila, Nuevo León và Illinois có biến thể tương tự: giỏi lắp ráp, thiếu điện tử. Siết quy tắc xuất xứ với linh kiện điện tử ở đây sẽ làm tăng chi phí mà chưa mở ra nguồn cung nội khối. Jalisco là ví dụ rõ nhất về năng lực bị mắc kẹt. Bang này mạnh về linh kiện xử lý dữ liệu, bộ chuyển đổi và mạch tích hợp, nhưng gần như không xuất bơm và rất ít van. Năng lực đầu vào tồn tại; hợp đồng đủ chuẩn với nhà lắp ráp đông bắc Mexico thì không. Đây không phải khoảng trống sản xuất, mà là khoảng trống giao dịch. Ontario của Canada là trung tâm mới nổi, đặc biệt trong van công nghiệp và hành lang Windsor – Toronto. Song, năm 2025, tỷ lệ sử dụng ưu đãi USMCA của Canada mới đạt 53%, cho thấy tiềm năng hội nhập vẫn chưa được khai thác hết.
Ai hưởng lợi từ cấu trúc hiện tại?
Quy tắc USMCA không chỉ quyết định sản xuất, mà còn quyết định phân phối lợi ích. Ưu đãi thuế tạo biên lợi nhuận cao hơn và sản lượng ổn định hơn cho nhà cung ứng lớn. Tuy nhiên, để hưởng ưu đãi, doanh nghiệp phải chứng minh xuất xứ, truy xuất đầu vào, vượt kiểm toán và duy trì hồ sơ tuân thủ. Chi phí phần lớn cố định. Chứng nhận cho lô hàng 500.000 USD có thể tốn gần như chứng nhận cho 50 triệu USD. Doanh nghiệp lớn có thể dàn chi phí trên khối lượng lớn; doanh nghiệp nhỏ thì không. Xưởng ở Querétaro hay nhà sản xuất gioăng ở Jalisco có thể đủ năng lực sản xuất, nhưng không đủ sức chứng minh với từng khách hàng rằng mình đáp ứng chuẩn. Chi phí chuyển đổi càng củng cố rào cản. Khi nhà sản xuất thiết bị gốc đã kiểm toán và phê duyệt nhà cung ứng, thay thế nhà cung ứng đồng nghĩa kiểm toán lại, lập hồ sơ lại và chờ thời gian xác nhận mới. Hệ quả là khóa chặt quan hệ hợp đồng. Nhà cung ứng mới bị chặn trước khi có sản lượng; không có sản lượng thì không tích lũy được kinh nghiệm; không có kinh nghiệm thì lại bị xem là chưa đủ năng lực. Đây là vòng lặp nguy hiểm nhất. Khoảng trống năng lực được dùng để biện minh cho việc tiếp tục mua ngoài khu vực, trong khi chính việc mua ngoài khu vực khiến năng lực nội khối không lớn lên.
Ba việc cần làm trong năm 2026
Đợt rà soát USMCA năm 2026 không thể tự tạo nhà máy mới, nhưng có thể sửa cơ chế khiến năng lực hiện có không kết nối được với nhau. Việc thứ nhất là làm cho chứng nhận có thể di chuyển trong toàn khối. Nhà cung ứng được khách hàng kiểm toán nên được ghi nhận trong hệ thống chung do cơ quan thuế Mexico, hải quan Mỹ và cơ quan biên giới Canada cùng quản lý. Người mua sau không phải lặp lại toàn bộ quy trình. Cơ chế này đặc biệt phù hợp với hành lang Jalisco – Nuevo León, nơi có năng lực đầu vào, nhà lắp ráp ở gần và thiếu liên kết thương mại xác minh được. Việc thứ hai là mở rộng nền sản xuất ở các điểm đang thiếu, thay vì siết quy tắc khi nguồn cung còn hẹp. Với bộ chuyển đổi, Bắc Mỹ cần ưu đãi đầu tư vào các bang chưa có mặt trên bản đồ như Coahuila, Ohio và Ontario, trước khi nâng ngưỡng nội dung khu vực. Việc thứ ba là không siết máy móc đối với mạch xử lý công nghiệp khi chưa có sản xuất thay thế. Cần loại nhóm này khỏi yêu cầu xuất xứ mới cho đến khi có năng lực khu vực được xác minh bằng sản lượng, không phải bằng lịch chính trị.
Nhà máy chưa đủ lớn
Nhà máy bán dẫn ở Arizona sẽ tạo việc làm trực tiếp. Nhưng nếu bơm công nghiệp ở Ohio vẫn nhập mạch điều khiển từ Đài Loan, hiệu ứng lan tỏa bị pha loãng. Trợ cấp khi đó mua được công suất lắp đặt, chưa mua được hệ sinh thái. Bắc Mỹ không thiếu tham vọng công nghiệp. Điều khu vực này thiếu là các mắt xích trung gian: những nhà cung ứng đủ chuẩn, hợp đồng đủ bền, cơ chế xác minh đủ rẻ và năng lực kỹ thuật đủ sâu. Khối thương mại xuất khẩu sản phẩm cuối nhưng phụ thuộc bên ngoài về hệ thống điều khiển, bộ chuyển đổi và mạch xử lý sẽ luôn dễ tổn thương trong đàm phán kinh tế và địa chính trị. Vậy nên, đợt rà soát USMCA năm 2026 không phải thủ tục mà còn là thời điểm quyết định liệu Bắc Mỹ chỉ xây thêm nhà máy, hay thật sự xây được một nền sản xuất khu vực.
shared via phenomenalworld,
