Dầu mỏ và địa chính trị trong thời quá độ năng lượng
07/07/26
Thế giới chưa từng trải qua giai đoạn nhu cầu dầu đi vào suy giảm dài hạn. Tuy nhiên, kỷ nguyên tăng trưởng dễ dàng của nhiên liệu hóa thạch dần khép lại. Điều này không có nghĩa mục tiêu khí hậu ở rất gần. Ngược lại, thế giới bước vào giai đoạn quá độ rối loạn: dầu, khí và than vẫn giữ vai trò lớn trong khi xe điện, năng lượng tái tạo, pin và khoáng sản chiến lược đang viết lại bản đồ quyền lực toàn cầu.
Thế giới bước vào “cuộc chuyển dịch”
Khái niệm “mid-transition” miêu tả giai đoạn đặc biệt: hệ thống năng lượng cũ dựa trên nhiên liệu hóa thạch vẫn tồn tại, nhưng hệ thống mới dựa trên công nghệ carbon thấp đủ lớn để làm thay đổi hành vi của chính phủ, doanh nghiệp và nhà đầu tư. Đây không phải một quá trình thẳng hàng, êm ái hay được kiểm soát tốt; nó dễ tạo ra biến động giá, xung đột chính sách và các cú sốc địa chính trị.
Dầu mỏ là trung tâm của nghịch lý này. Nhu cầu dầu chưa sụp đổ, thậm chí vẫn tăng ở nhiều nơi. Tuy nhiên, dầu bớt “bất khả thay thế” hơn trước. Trong quá khứ, xe hơi, vận tải và một phần hóa dầu gần như không có lựa chọn thay thế. Giá dầu có thể tăng rất cao và duy trì ở đó cho đến khi có thêm khai thác mới. Nay, xe điện, chia sẻ xe, pin và số hóa khiến người tiêu dùng và cộng đồng có thể dần thoát khỏi dầu nhanh hơn. Điều này làm thị trường dầu dễ biến động hơn. Nhu cầu có thể đổi nhanh, trong khi sản xuất dầu mở rộng chậm, tốn vốn lớn và thu hẹp rất đau đớn với cả doanh nghiệp lẫn quốc gia xuất khẩu.
Nước xuất khẩu dầu tìm đường thoát
Các nước phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch phải đa dạng hóa. Na Uy, trong nhóm giàu nhất, làm điều đó thông qua quỹ tài sản quốc gia. Các nước vùng Vịnh dùng dòng tiền dầu để mua tài sản, đầu tư vào ngành mới và mở rộng tài chính phát triển, kể cả các thương vụ bù trừ carbon rừng quy mô lớn. Những nước nghèo hơn lại đứng trước lựa chọn khó hơn. Một số muốn khai thác tài nguyên hóa thạch thật nhanh trước khi thị trường suy giảm. Một số khác, như Colombia và Ecuador, tìm cách chuyển sang ngành mới trước khi giá dầu đi xuống.
Trong ngắn hạn, dầu khí vẫn là công cụ quyền lực. Nga tài trợ và chống đỡ chiến tranh Ukraine bằng doanh thu xuất khẩu năng lượng và thị trường khí đốt từng bị coi là phụ thuộc. Phương Tây đáp trả bằng trần giá, lệnh cấm bảo hiểm vận tải và các biện pháp nhằm vũ khí hóa chính thị trường nhiên liệu hóa thạch. Câu hỏi lớn là: khi nhu cầu dầu giảm không đều, ai sẽ là người mắc kẹt với tài sản suy giảm giá trị và ai có đủ năng lực chuyển sang công nghiệp mới?
Khoáng sản không giống dầu mỏ
Lập luận phổ biến cho rằng thế giới chỉ đang thay phụ thuộc dầu bằng phụ thuộc lithium, cobalt, nickel, đồng hay đất hiếm. Tuy nhiên, so sánh này dễ gây hiểu lầm. Dầu và khí bị đốt cháy một lần rồi biến mất. Kim loại, khi đã nằm trong xe điện, pin hay hệ thống điện, có thể được sử dụng nhiều năm và sau đó tái chế. Mỹ dành hàng tỷ USD trong Đạo luật Giảm lạm phát để hỗ trợ tái chế kim loại. Các nhà giao dịch hàng hóa lớn như Vitol cũng đầu tư vào lĩnh vực này. Điều này không có nghĩa khai khoáng sạch hay không gây tranh cãi. Tuy nhiên, rủi ro của khoáng sản chuyển dịch khác với dầu mỏ: chúng nằm trong chuỗi giá trị dài, từ khai thác, tinh luyện, chế biến đến sản xuất pin, xe điện và thiết bị điện.
Trung Quốc hiện thống trị nhiều khâu then chốt, không chỉ vì sở hữu tài nguyên, mà vì đã đầu tư ba thập niên vào chế biến, tinh luyện và sản xuất. Mỹ khó bắt kịp trong ngắn hạn, bởi Trung Quốc không đứng yên. Bắc Kinh tiếp tục rót vốn lớn vào khoáng sản chiến lược, pin và xe điện.
Xe điện và cú sốc Trung Quốc
Xe điện là một trong những lực đẩy lớn nhất của thời quá độ. Trung Quốc biến xe điện thành chiến lược công nghiệp và an ninh năng lượng. Các hãng như Geely không thể cạnh tranh trực diện với Volkswagen trong xe xăng truyền thống, nên chọn đi thẳng vào xe điện. Với hỗ trợ nhà nước, quy mô sản xuất lớn và chuỗi cung ứng pin nội địa, Trung Quốc đã thành công nhanh hơn nhiều dự báo. Với các nước nhập khẩu dầu, xe điện mở ra khả năng giảm phụ thuộc vào tuyến hàng hải, OPEC+ và cú sốc giá nhiên liệu. Với các nước xuất khẩu dầu, đó là tín hiệu đáng ngại. Nếu người mua lớn như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản hay châu Âu giảm nhu cầu hoặc quản lý dự trữ tốt hơn, quyền lực định giá của nhà xuất khẩu sẽ yếu đi.
Dù vậy, quá trình này không tuyến tính. Trung Quốc vẫn nhập khẩu dầu lớn, vẫn phụ thuộc than và khí hóa lỏng, đồng thời tích trữ dầu với quy mô khó quan sát. Theo một số phân tích, Bắc Kinh hoạt động gần như “ngân hàng trung ương ngầm” của thị trường dầu, mua vào khi giá thuận lợi, dừng nhập khi cần ổn định biên giá.
California: hình ảnh thu nhỏ của quá độ
California cho thấy những gì có thể đúng và sai trong giai đoạn này. Bang này đi trước nhiều nơi về xe điện, năng lượng tái tạo và pin. Chính sách tiêu chuẩn nhiên liệu carbon thấp buộc nhà cung cấp nhiên liệu phải giảm phát thải hoặc mua tín chỉ carbon ngày càng đắt. Tuy nhiên, thị trường xăng California lại rất đặc thù. Nguồn cung bị giới hạn, nhập khẩu không dễ và khi nhà máy lọc dầu gặp sự cố, giá có thể tăng ngay. Khi người giàu chuyển sang xe điện, nhóm còn dùng xe xăng cũ có thể phải chịu giá xăng cao hơn. Đóng cửa nhà máy lọc dầu giúp giảm dầu dài hạn, nhưng cũng làm tăng quyền lực thị trường của các nhà máy còn lại trong ngắn hạn.
Đây là bài toán công bằng của quá độ: nếu chính sách xanh làm lợi cho người có khả năng mua xe điện, còn người thu nhập thấp chịu giá nhiên liệu cao, phản ứng chính trị sẽ rất mạnh.
Đồng, lithium và bài toán ưu tiên
Trong cuộc chuyển dịch, lithium thường gây chú ý vì pin xe điện. Tuy nhiên, đồng mới là “vitamin” của nền kinh tế điện hóa. Truyền tải điện, xe điện, hạ tầng sạc, năng lượng tái tạo và cả đạn dược đều cần đồng. Không thiếu tài nguyên đồng tuyệt đối, nhưng mở mỏ mới vướng chính trị, môi trường, thời gian đầu tư dài và rủi ro tại những nước như Peru, Chile, Mỹ hay Congo. Điều quan trọng là hiểu ưu tiên thật sự của các chính phủ. Ở Mỹ và nhiều nước OECD, khoáng sản chiến lược trở thành vấn đề lưỡng đảng không phải chủ yếu vì khí hậu, mà vì lo ngại Trung Quốc. An ninh quốc gia, phát triển công nghiệp, ô nhiễm không khí, giá điện rẻ và cạnh tranh công nghệ thường là động lực chính trị mạnh hơn khẩu hiệu khí hậu thuần túy.
Không có chuyển dịch sạch sẽ
Điểm dễ bị bỏ qua là năng lượng mới vẫn cần năng lượng cũ để hình thành. Thép cho xe điện, pin, tua-bin gió và hạ tầng điện hiện vẫn phụ thuộc vào than, khí và các quy trình công nghiệp phát thải cao. Như Vaclav Smil từng nhấn mạnh, mọi chuyển dịch năng lượng đều được xây bằng hệ thống năng lượng hiện có.
Vì vậy, thế giới không đơn giản rời bỏ dầu khí để bước vào năng lượng sạch. Nhiều năm tới, các nguồn năng lượng sẽ cộng thêm vào nhau, chồng lấn và cạnh tranh. Chiến tranh có thể đẩy nhanh năng lượng tái tạo, như châu Âu sau cú sốc Ukraine, nhưng cũng có thể khiến các nước quay lại than và khí để bảo đảm an ninh.
Địa chính trị mới của năng lượng
Thời quá độ năng lượng không làm địa chính trị biến mất mà chỉ thay đổi địa hình quyền lực. Các tuyến dầu khí, mỏ đồng, nhà máy tinh luyện lithium, chuỗi cung ứng pin, tiêu chuẩn xe điện, dự trữ chiến lược và lưới điện đều trở thành công cụ cạnh tranh. Nếu nhìn qua lăng kính khí hậu, rất khó hiểu vì sao các chính phủ hành động chậm. Tuy nhiên, nếu đặt khí hậu cạnh an ninh, phát triển, giá năng lượng và cạnh tranh với Trung Quốc, bức tranh trở nên rõ hơn. Nhiều chuyển dịch xanh sẽ diễn ra không phải vì khí hậu là ưu tiên số một, mà vì công nghệ sạch trùng với lợi ích chiến lược khác. Vậy nên, thế giới bước vào giai đoạn bất ổn kéo dài. Nhu cầu dầu có thể suy giảm, nhưng không biến mất ngay. Khoáng sản chiến lược có thể mở ra công nghiệp mới, nhưng cũng tạo phụ thuộc mới. Năng lượng tái tạo có thể rẻ hơn, nhưng đòi hỏi hạ tầng, vốn và chính trị phân phối.
Trong “giữa cuộc chuyển dịch”, người thắng không chỉ là nước có tài nguyên. Đây là nước biết quản lý biến động, xây năng lực công nghiệp, bảo vệ nhóm dễ tổn thương và biến chuyển dịch năng lượng thành chiến lược phát triển. Nếu không, thế giới sẽ không bước vào kỷ nguyên hậu dầu mỏ một cách trật tự, mà đi qua nó bằng những cú sốc giá, xung đột chuỗi cung ứng và các cuộc đấu quyền lực mới.
shared via phenomenalworld,
