Cú sốc dầu và cơn địa chấn kinh tế toàn cầu
13/03/26
 |
| Một số trạm xăng ở Việt Nam treo biển "hết hàng". Ảnh: Nhac Nguyen |
Bom rơi ở Iran, nhưng dư chấn lan tới từng khu phố xa chiến tuyến. Ở Kansas, lãi vay mua nhà 30 năm nhích qua 6%. Ở miền tây Ấn Độ, lò hỏa táng dùng khí đốt tạm đóng, người dân phải xoay sang củi và điện. Tại Hà Nội, biển “hết xăng” xuất hiện. Ở Kenya, trà nằm chờ ngoài cảng vì tuyến sang Iran bị nghẽn. Trên khắp Mỹ, Canada, châu Âu, Anh và Mexico, nông dân nhìn giá phân bón tăng mà lạnh gáy.
Thế giới vốn chao đảo vì trật tự thương mại rạn nứt, chiến tranh Ukraine và chính sách Mỹ bất định. Giờ thêm cú đấm eo Hormuz – cổ chai dầu mỏ quan trọng nhất hành tinh bị “khóa”. David Goldwyn, cựu quan chức năng lượng Mỹ, nói: “Đây đúng là ‘cú lớn’,” Và “cú lớn” hiếm khi dừng lại ở trạm xăng.
Hormuz bị siết cổ, phí rủi ro hóa thành lạm phát
Eo Hormuz là tuyến qua lại của phần lớn dầu mỏ thế giới. Khi chiến sự khiến hoạt động vận tải tê liệt, thị trường không chỉ phản ứng bằng giá dầu; nó phản ứng bằng một thứ nguy hiểm hơn: phí rủi ro gắn vào mọi hợp đồng, mọi chuyến tàu, mọi container.
Hệ quả dây chuyền đã rõ: hàng hóa mắc kẹt, cước vận tải và phí bảo hiểm tăng vọt, các công ty buộc tính lại chi phí tồn kho và thời gian giao hàng. Xăng đắt là phần nổi. Dưới mặt nước là giá thực phẩm, thuốc men, vé máy bay, điện, dầu ăn, bán dẫn – những thứ chạy qua vận tải, qua hóa chất, qua năng lượng.
Amin Nasser, CEO Saudi Aramco, cảnh báo cuộc chiến kéo dài giữa Mỹ và Iran có thể gây “hậu quả thảm khốc” cho thị trường dầu và kinh tế toàn cầu. Ngay cả nếu chiến sự hạ nhiệt sớm, cú sốc đủ đẩy doanh nghiệp và hộ gia đình lên “chuyến tàu lượn” mới: không biết giá sẽ ở đâu tuần tới hay chuỗi cung ứng sẽ đứt ở mắt xích nào.
Kinh tế toàn cầu đang mỏng manh hơn người ta tưởng
Điều khiến cú sốc lần này đáng sợ không chỉ nằm ở dầu. Đó là bối cảnh. Thế giới đã quen sống trong trạng thái bất định kéo dài: hậu Covid, đứt gãy Ukraine, thương chiến và những đợt thay đổi chính sách khó dự báo từ Washington. Cú sốc dầu đến như đòn tăng áp lên cỗ máy vốn đã nóng.
Với doanh nghiệp, đây là vòng rà soát chuỗi cung ứng thứ mấy và vòng tăng giá thứ mấy? Nhưng khác với trễ tàu hay một đợt thuế quan, năng lượng là đầu vào nền tảng. Khi nó tăng, mọi thứ phải tăng hoặc phải cắt: biên lợi nhuận, đầu tư, lương, sản lượng – phương án nào cũng đau.
Quan trọng hơn, chiến tranh đang “vẽ lại” thế cân bằng quyền lực ở Trung Đông. Những hệ quả của việc vẽ lại đó có thể không lộ ngay trong quý này, mà lộ dần qua nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.
Bài học 1973: giá không giảm ngay cả khi khủng hoảng qua
Meg Jacobs, tác giả cuốn sách về khủng hoảng năng lượng thập niên 1970, nhắc một chi tiết mà thị trường hay quên: sau cú embargo 1973 – 1974, giá dầu không “hồi” ngay. Giá cao kéo dài suốt phần còn lại của thập kỷ.
Dĩ nhiên, bối cảnh hiện nay khác: nguồn cung đa dạng hơn, nhiều nhà sản xuất hơn, Mỹ không còn ở vị thế dễ tổn thương như xưa. Nhưng khủng hoảng 1970s cũng tạo ra chuỗi hệ quả ngay cả các nước áp embargo cũng không lường trước: Mỹ và nhiều nước đẩy mạnh tiết kiệm năng lượng, phát triển xe tiết kiệm nhiên liệu, mở rộng khai thác dầu khí nội địa; thế độc quyền bị phá; năm 1986 giá sập.
Hàm ý cho hiện tại: cú sốc Iran có thể tạo ra những hệ quả ngoài dự đoán – không chỉ về giá dầu, mà về cấu trúc công nghiệp, địa chính trị và chính sách năng lượng.
Nga được “bơm máu”, hệ quả địa chính trị khó nuốt
Giá dầu cao luôn có người hưởng lợi. Nga đang bị bào mòn bởi chiến tranh và trừng phạt – là một trong số đó. Ông Trump nới một số hạn chế với xuất khẩu dầu Nga vốn nhằm gây sức ép vì Ukraine. Kết hợp với giá dầu tăng, động thái này củng cố cỗ máy tài chính phục vụ chiến tranh của Vladimir Putin.
Putin, trong khi đó, có thêm cơ hội chế giễu các lãnh đạo châu Âu từng ủng hộ trừng phạt năng lượng Nga. Cú sốc ở Hormuz vì thế làm lệch bàn cờ ở Đông Âu – một đường vòng nhưng rất thật của địa chính trị năng lượng.
Châu Âu vừa thoát phụ thuộc Nga, lại gặp “kẹp” mới
Châu Âu chỉ vừa thoát khỏi giai đoạn lệ thuộc sâu vào khí và dầu Nga. Nhưng thời điểm của cú siết năng lượng này “tệ một cách hoàn hảo”. Các nhà sản xuất châu Âu mệt mỏi vì tác động thuế quan; giờ họ đối diện chi phí năng lượng tăng. Đức – nơi có các ngành hóa chất, dược, ô tô ngốn năng lượng là điểm dễ tổn thương.
Goldwyn dự báo: mức dự trữ khí thấp có thể kích hoạt “đổ xô tích trữ” (panic refilling), khiến giá khó giảm trong vài tháng tới. Khi doanh nghiệp và chính phủ mua vì sợ thiếu, họ tự tạo ra một sàn giá mới.
Trong lý thuyết, giá dầu cao sẽ làm năng lượng thay thế hấp dẫn hơn: mặt trời, gió, hạt nhân. Nhưng năng lượng thay thế cần vốn, giấy phép và quan trọng nhất là ý chí chính trị. Ở Mỹ, sự thù địch của Trump với năng lượng tái tạo rất rõ ràng. Động lực chuyển dịch vì giá có thể bị triệt tiêu bởi động lực chính trị vì ý thức hệ.
Châu Á và các nước nghèo mắc kẹt giữa hóa đơn năng lượng và rủi ro tỷ giá
Nếu châu Âu bị “kẹp” vì công nghiệp thì châu Á bị “kẹp” vì phụ thuộc nhập khẩu. Nhiều nền kinh tế trong khu vực vừa nhập năng lượng lớn, vừa dễ tổn thương bởi tỷ giá. Khi USD hoặc EUR mạnh lên, toàn bộ nhập khẩu lập tức đắt hơn và dầu mỏ thường được định giá bằng USD.
Với các nước thu nhập thấp và trung bình, cú sốc này giống như thuế đánh vào túi tiền quốc gia: ngân sách trợ giá căng hơn, cán cân thanh toán xấu hơn, lạm phát dễ bùng lên nhanh hơn. Khi chính phủ buộc phải “cắt” để trả tiền nhập năng lượng, những thứ bị hy sinh thường là y tế, giáo dục, hạ tầng – tức năng lực phát triển dài hạn.
Các ngân hàng trung ương mắc kẹt giữa lạm phát và suy giảm tăng trưởng
Cú sốc dầu đặt các ngân hàng trung ương vào thế tiến thoái: Tăng lãi để chặn lạm phát do năng lượng kéo lên, hay giảm lãi để cứu tăng trưởng khi thị trường lao động yếu và niềm tin tiêu dùng sụt?
Mỹ có nền kinh tế mạnh hơn nhiều nước, nhưng FED vẫn đối diện cùng câu hỏi như phần còn lại của thế giới. Trong thời kỳ nợ kỷ lục, lãi suất cao là một loại “thuế” nữa: chính phủ và doanh nghiệp phải trả thêm tiền lãi – tiền lẽ ra có thể dùng cho đường sá, nhà ở, bệnh viện.
Carsten Brzeski (ING) nhấn mạnh một điểm nhạy: nhóm công ty công nghệ đặc biệt là AI rất nhạy với lãi suất. Một nhóm nhỏ đã kéo tăng trưởng Mỹ và nâng định giá chứng khoán. Nếu lãi suất bị giữ cao lâu hơn vì cú sốc năng lượng, thị trường có thể chứng kiến một đợt điều chỉnh mạnh.
“Học thuyết khu vực” của Mỹ va vào thực tế siêu cường toàn cầu
Gần đây, có lập luận rằng thế giới đang tách thành các “vùng ảnh hưởng” của cường quốc. Trump củng cố hình ảnh đó bằng việc lật đổ Maduro, giành dầu Venezuela và tuyên bố một “Donroe Doctrine” cho Tây Bán Cầu. Nhưng chiến tranh Iran cho thấy Trump vẫn nhìn Mỹ như siêu cường có lợi ích toàn cầu và sẵn sàng dùng sức mạnh quân sự cho mục tiêu chính trị lẫn kinh tế.
Neil Shearing (Capital Economics) nói điều này “quan trọng cho kinh tế” vì Washington đang ngày càng trực tiếp điều hướng dòng chảy hàng hóa, dịch vụ và tiền tệ. Nói cách khác, mức độ can thiệp của Mỹ vào hệ thống toàn cầu tăng lên – cùng với đó là tính bất định.
Cú sốc dầu không chỉ là giá, mà là phép thử trật tự
Cú sốc Hormuz là lời nhắc rằng toàn cầu hóa, dù rạn nứt, vẫn là hệ thống liên thông: cổ chai bị khóa có thể làm rung cả bảng giá thế giới. Cú sốc này xuất hiện đúng lúc hệ thống quốc tế đã yếu: thương mại bị chính trị hóa, chuỗi cung ứng bị “vũ khí hóa”, chính sách lớn thay đổi thất thường.
Nếu chiến tranh kéo dài, thiệt hại không chỉ đo bằng GDP giảm hay lạm phát tăng, mà bằng một thứ khó định lượng hơn: niềm tin. Người tiêu dùng trì hoãn chi tiêu, doanh nghiệp trì hoãn đầu tư, chính phủ trì hoãn cải cách vì sợ rủi ro xã hội. Và khi niềm tin rút khỏi nền kinh tế, cái giá thường kéo dài lâu hơn cả tiếng bom.
Cú sốc dầu lần này có thể làm thế giới tiết kiệm năng lượng hơn, thúc chuyển dịch công nghệ, thậm chí phá vỡ những thế độc quyền mới. Nhưng cũng có thể làm lạm phát bám dai, nợ nặng hơn, và địa chính trị thô bạo hơn. Trong mọi kịch bản, một điều đã rõ: đây không chỉ là “ một đợt tăng giá”. Đây là lời nhắc: trong nền kinh tế toàn cầu, năng lượng vẫn là mạch máu và mạch máu ấy đang bị bóp nghẹt.
shared via nytimes,
