Trên nền đất bất ổn
23/07/26
 |
| Panaevsk, khu định cư của người Nenets trên vùng lãnh nguyên nằm bên bờ sông Ob, Tây Siberia, Nga. Ảnh: Elena Chernyshova |
Cuộc "đại tái sắp xếp” đất đai đang diễn ra, buộc chúng ta phải xem xét lại những quan niệm truyền thống về tài sản và quyền sở hữu
Mảnh đất dưới chân và lịch sử quyền sở hữu
Khi đạp xe từ trung tâm Chicago đến khuôn viên trường đại học nơi bản thân giảng dạy, tôi đi qua lịch sử phức tạp và hệ trọng của đất đai. Chỉ hơn hai thế kỷ trước, khu vực Chicago còn là vùng đầm lầy, nơi buôn bán lông thú của các bộ tộc bản địa. Nổi bật nhất trong số đó là Ojibwe, Odawa và Potawatomi, cùng được biết đến với tên gọi “Hội đồng Ba Ngọn Lửa”. Các bộ tộc này có quyền tập thể đối với đất đai và luân phiên sử dụng các vùng săn bắn. Kể từ đó, rất nhiều điều đã thay đổi.
Sau khi chiến tranh và dịch bệnh khiến các bộ tộc suy yếu, chính phủ Mỹ tuyên bố chủ quyền đối với các đồng cỏ, rừng rậm và quan trọng nhất là vùng đất quanh sông Chicago sau Chiến tranh năm 1812. Sau đó, vùng đất này được chuyển vào tay bang Illinois, rồi đến một ủy ban kênh đào, và tiếp tục được bán cho các nhà đầu tư tư nhân. Khi bắt đầu chuyến đạp xe, tôi đi qua công viên công cộng từng là tiền đồn biên viễn của Lục quân Mỹ, rồi sau đó trở thành bãi đổ những đống đổ nát cháy đen sau trận Đại hỏa hoạn năm 1871. Tôi tiếp tục đạp qua địa điểm từng xảy ra các cuộc giao tranh giữa Lục quân Mỹ và các bộ tộc địa phương, rồi đi giữa những bãi biển và khu dân cư nơi các cuộc đấu tranh mang màu sắc chủng tộc về quy hoạch đất đai và phát triển đô thị diễn ra giữa người da đen, người da trắng và chính quyền thành phố kể từ thời Đại Di cư. Khi đến khuôn viên trường, tôi đặt chân lên vùng đất thuộc sở hữu Đại học Chicago(thành lập năm 1891), được ông chủ cửa hàng bách hóa Marshall Field mua vào cuối thập niên 1800, rồi tặng cho John D. Rockefeller để xây dựng trường đại học.
Ta rất dễ quên ý nghĩa của mảnh đất dưới chân mình và mức độ nó định hình xã hội. Với phần lớn con người, nhà là nơi họ sở hữu hoặc của chủ nhà, được mua, bán hoặc cho thuê cùng với mảnh đất bên dưới, chuyển từ gia đình này sang gia đình khác qua thời gian. Nhưng vào thời điểm nào đó (và có lẽ nhiều lần) từng xảy ra những thay đổi đột ngột đối với sự sắp đặt tưởng như vĩnh viễn ấy. Chế độ chiếm hữu đất đai có thể bị xáo trộn tận gốc. Điều đó từng xảy ra trong quá khứ, và lại xảy ra trong tương lai.
Là nhà khoa học chính trị, tôi nghiên cứu cách quyền lực đất đai định hình các xã hội trên khắp thế giới. Từ Ireland đến Italy, từ Chile đến Nam Phi, và khắp miền Tây nước Mỹ, các cuộc đấu tranh về quyền sở hữu và cách sử dụng đất khắc sâu vào lịch sử gia đình, đồng thời quyết định vận mệnh các quốc gia. Chẳng hạn, tại những ngọn núi lộng gió gần Cuzco, Peru, tôi gặp một phụ nữ kể về việc bà lớn lên như lao động cưỡng bức trong điền trang tư nhân có nguồn gốc thuộc địa: khi bà ngoài 20 tuổi, mảnh đất ấy bị chính phủ thu hồi và chuyển giao cho cộng đồng, rồi sau đó được chia nhỏ thành các thửa đất gia đình. Một người đàn ông khác tôi mới trò chuyện gần đây ở Nam Phi kể với lại việc cha mẹ ông bị cưỡng bức di dời dưới chế độ apartheid. Đất của họ từng được công ty đường dùng cho trồng trọt, nhưng đến năm 2008, được trả lại cho cộng đồng, và cộng đồng này nay lại cho chính công ty ấy thuê. Còn tại Công viên Quốc gia Patagonia ở miền nam Chile, gần đây tôi đi bộ qua những thảo nguyên phủ cỏ, nơi chỉ trong một thế kỷ chuyển từ cảnh quan tự nhiên, thỉnh thoảng có người đi qua, thành trang trại tư nhân khép kín, rồi đến hợp tác xã nhà nước của nhiều gia đình, lại quay về thành trang trại tư nhân, và cuối cùng rơi vào tay một nhà từ thiện, người sau đó chuyển giao khu vực này cho chính phủ bảo tồn.
Cuộc đại tái sắp xếp đất đai
Ngày nay, chúng ta ở giữa “cuộc đại tái sắp xếp” đất đai. Trong hai thế kỷ qua, gần như mọi xã hội đều phân bổ lại quyền sở hữu đất và quyền tài sản. Và vì đất đai trao quyền lực cho những người sở hữu, cuộc tái sắp xếp đẩy các xã hội vào những quỹ đạo phát triển khác nhau, đồng thời giúp một số quốc gia trở nên bình đẳng và năng suất hơn; trong khi ở những nơi khác, nó củng cố các thứ bậc chủng tộc, bất bình đẳng sâu sắc và trì trệ kinh tế.
Bong bóng dân số toàn cầu và biến đổi khí hậu sẽ khuếch đại cuộc tái sắp xếp, và bức tranh về cách thức diễn ra bắt đầu hiện rõ. Khi dân số tăng, đất đai ngày càng khan hiếm và giá trị hơn, và điều ngược lại xảy ra khi dân số thế giới sụt giảm mạnh trong thế kỷ tới. Bên cạnh đó, khí hậu biến đổi khiến những vùng đất rộng lớn trở nên hấp dẫn và năng suất hơn, đồng thời biến những khu vực khác thành nơi không thể sinh sống. Giữa các thay đổi ấy, câu hỏi đặt ra là làm thế nào tái sắp xếp đất đai cho đúng. Điều rõ ràng nhất: những cách tiếp cận về quyền tài sản và quyền sở hữu tồn tại hàng thế kỷ qua không còn đủ sức xử lý nhiệm vụ này.
Đất đai, dân số và quyền lực
Khoảng năm 10.000 trước Công nguyên, dân số toàn cầu nằm đâu đó giữa dân số San Diego hiện nay (1,4 triệu người) và New York (8,5 triệu người). Trong toàn bộ lịch sử loài người trước đó, các nhóm nhỏ lang thang khắp Trái đất với quyền tiếp cận nguồn lực dồi dào, nên không cần ám ảnh với quyền sở hữu đất đai. Điều đó thay đổi khi nông nghiệp và các cộng đồng định cư xuất hiện. Khoảng năm 5000 trước Công nguyên, các thị trấn nông nghiệp cố định được thiết lập, và ở một số nơi thậm chí còn sớm hơn. Lần đầu tiên, toàn bộ các cộng đồng định cư tự nuôi sống mình bằng trồng trọt và chăn nuôi. Từ đó, quyền lực đất đai ra đời.
Kiểm soát đất đai đồng nghĩa kiểm soát sản xuất và thặng dư, cũng như có khả năng tích lũy địa vị, của cải và quyền lực thông qua thống trị, chinh phục và việc tạo ra các quy tắc xã hội. Đất đai nhanh chóng trở thành tâm điểm cạnh tranh. Vì vậy, tồn tại những ghi chép về xung đột đất đai từ thời Lưỡng Hà cổ đại, cũng như các tranh chấp đất đai trong Đế chế La Mã.
Dân số loài người vẫn còn tương đối nhỏ vào đầu Công nguyên (khoảng 150 triệu – 300 triệu người) tăng lên 1 tỷ người vào khoảng năm 1800. Cạnh tranh đất đai tăng tốc đi kèm sự khan hiếm. Bước vào thế kỷ 19, việc nắm giữ đất đai ở nhiều nơi trên thế giới càng trở nên bất bình đẳng hơn. Từ các đại điền trang rộng lớn và đầy tính lạm dụng ở Mỹ Latinh, đến các xã hội lãnh chúa/nông dân ở châu Âu và Nga, rồi các hệ thống địa chủ/tá điền bất công sâu sắc ở Đông Á, nhiều khu vực giàu có nhất thế giới vận hành dựa trên bóc lột và cưỡng bức. Giống như đa số mọi người, cuộc đời tổ tiên tôi bị kẹt ở đáy của thứ bậc ấy, quần quật dưới chế độ nông nô tại những vùng đất Ba Lan từng nằm dưới sự chiếm đóng của Đế quốc Áo-Hung và Nga.
Trong hai thế kỷ tiếp theo, các nhà nước đủ mạnh và đủ tổ chức để tước đoạt, phân bổ lại và tái chỉ định đất đai trên quy mô khổng lồ, với độ chính xác lớn. Căng thẳng xã hội bùng lên thành xung đột. Kết quả, hình thành biến động dữ dội trong việc sở hữu đất đai tại các xã hội trên toàn cầu.
Cuộc đại tái sắp xếp này bắt đầu theo nhiều cách. Trong một số trường hợp, những người định cư tước đoạt đất của người bản địa. Trong những trường hợp khác, đây là việc tước tài sản của các đại địa chủ và trao lại cho nông dân dưới hình thức tập thể, hợp tác xã hoặc cá nhân. Ở miền nam Ba Lan, tổ tiên tôi giành được mảnh đất nhỏ (có lẽ lấy từ một gia đình quý tộc địa phương) thông qua các cuộc cách mạng năm 1848 lan rộng khắp châu Âu.
Những quỹ đạo khác nhau của cải cách đất đai
Việc tái sắp xếp đất đai dẫn đến tái lập dây dẫn cho hầu hết quốc gia, và đặt các xã hội vào quỹ đạo mới về phát triển, quan hệ chủng tộc và giới, cũng như cách đối xử với môi trường. Với một số xã hội, điều đó đồng nghĩa bình đẳng hơn. Sau Thế chiến II, Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan đều áp dụng các chương trình sâu rộng nhằm chuyển đất từ địa chủ sang tá điền, dưới dạng các thửa đất nhỏ quy mô gia đình, rồi tiếp tục hỗ trợ bằng những khoản trợ cấp hào phóng. Trong vòng một thế hệ, các gia đình bắt đầu gửi con đến trường thay vì ra đồng. Đô thị hóa và công nghiệp hóa nối tiếp, đưa các quốc gia này lên tuyến đầu của kinh tế toàn cầu.
Nhiều quốc gia khác vấp ngã nặng nề. Sau khi nội chiến Trung Quốc kết thúc vào cuối thập niên 1940, nhà nước tịch thu toàn bộ đất tư nhân, quốc hữu hóa, rồi lập ra các công xã đất đai quy mô lớn, bao phủ khoảng 430 triệu người. Đây là một trong những thí nghiệm tái sắp xếp đất đai lớn nhất lịch sử loài người và gây tàn phá ghê gớm: rừng Trung Quốc bị đốn hạ, năng suất nông nghiệp thấp góp phần dẫn tới Đại Nạn đói. Sau khi Trung Quốc giải thể các công xã và cho phép các gia đình canh tác trên thửa đất cụ thể, những cánh đồng ở Đại Lý (tỉnh Vân Nam ngày nay) cho thấy bức tranh năng suất khác hẳn.
Ở Nam Phi, quyền sở hữu đất đai bị chế độ apartheid quyết định. Chính phủ cưỡng bức người da đen rời khỏi mảnh đất của tổ tiên và dồn họ vào những khu vực chất lượng thấp, tách xa các trung tâm quyền lực kinh tế và chính trị. Sau đó, người da trắng chiếm lấy đất cho mình. Giai đoạn cuối trước khi chế độ apartheid sụp đổ, thiểu số da trắng (chiếm khoảng 11% dân số) nắm giữ 86% đất nông nghiệp của cả nước.
Ở Mỹ, việc tái sắp xếp đất đai tạo ra các hệ quả khác nhau. Việc di dời các cộng đồng bản địa và phân bổ lại đất cho người định cư đặt nền móng cho thí nghiệm dân chủ cấp tiến giữa những người định cư sở hữu đất nhỏ ở New England, hệ thống nô lệ và đồn điền ở miền Nam, và hệ thống khu bảo tồn người da đỏ ở miền Tây. Cuối năm 2023, khi tôi đi thực địa tại Khu bảo tồn Agua Caliente, có trung tâm là Palm Springs, California, các thành viên bộ tộc khẳng định những vụ chiếm đất lặp đi lặp lại chính là gốc rễ của nỗ lực nhằm phá vỡ sự gắn kết bộ tộc và bảo tồn văn hóa.
Ngày nay, trên khắp thế giới, con người sống và hít thở trong hệ quả của cuộc đại tái sắp xếp: cạn kiệt tài nguyên, phân biệt chủng tộc, bất bình đẳng giới, mức độ thịnh vượng và trật tự thứ bậc toàn cầu. Trong các thập niên tới, muốn xử lý các vấn đề gắn với những dịch chuyển này, ta phải nhận diện nguồn gốc và thiết kế các chính sách biến đất đai thành lực lượng thúc đẩy thay đổi xã hội tích cực.
Áp lực mới từ dân số và biến đổi khí hậu
Dù các nền kinh tế tiên tiến dần xoay trục sang công nghệ và sản xuất, đất đai vẫn là tài sản giá trị nhất thế giới. Dân số tăng đi kèm nhu cầu nuôi sống và tạo nguồn lực, đẩy đòi hỏi về đất đai vào vòng xoáy tăng trưởng. Điều này rất đúng ở đô thị, nơi giá đất thường tăng vọt. Trong các thập niên tới, áp lực lên đất đai thậm chí còn mạnh hơn. Nhiều cuộc tái sắp xếp đất đai đang đến gần.
Những động lực từng khởi phát cuộc đại tái sắp xếp vẫn luôn vận hành. Các quốc gia như Brazil, Canada, Colombia và Nam Phi vẫn tiếp tục nỗ lực quy hoạch để giải quyết áp lực thiếu đất và sửa chữa sai lầm trong quá khứ, như việc cưỡng đoạt đất của các nhóm bản địa. Chẳng hạn, Nam Phi vẫn đang cố gắng trả lại hàng triệu mẫu đất, đáp ứng yêu cầu của những người da đen bị tước đoạt dưới chế độ apartheid. Cuối năm 2023, tôi làm việc với một số cộng đồng da đen được thụ hưởng tại khu Tenbosch, tỉnh Mpumalanga; cư dân nơi đây là nhân chứng sống cho sự tàn bạo cưỡng bức di dời thời apartheid và sức mạnh biến đổi của hoàn trả đất đai. Tuy nhiên, câu chuyện của họ chỉ là một trong hàng nghìn câu chuyện.
Trong khi đó, dân số toàn cầu vẫn tăng, khiến đất đai chật chội hơn và làm dấy lên các yêu cầu buộc chính phủ phải tìm chỗ cho những người không có đất. Đến cuối thế kỷ này, các nhà nhân khẩu học dự báo dân số toàn cầu sẽ đạt đỉnh khoảng 10 tỷ người (tăng gấp mười lần so với năm 1800). Tuy nhiên, tăng trưởng không đồng đều. Dân số các nước như Nhật Bản và Trung Quốc bắt đầu co lại. Ngược lại, châu Phi hạ Sahara đang chuẩn bị cho làn sóng bùng nổ dân số, gây áp lực mạnh lên đất nông nghiệp, gợi lại kịch bản từng diễn ra ở châu Âu vài trăm năm trước và ở Mỹ Latinh một thế kỷ trước. Nigeria, với tỷ suất sinh 5,2 con/phụ nữ, có thể vượt Trung Quốc về dân số trước năm 2100. Cộng hòa Dân chủ Congo, Ethiopia và Tanzania có thể trở thành ba trong số mười quốc gia đông dân nhất Trái đất.
Yêu cầu tái sắp xếp từ dân chúng và mong muốn chính trị để hoàn thành mục tiêu trở nên áp đảo tại các quốc gia này. Điều đó đã xảy ra ở các vùng xung đột như Sudan. Một số quyết định có thể tạo hiệu ứng tích cực, chuyển đất từ tay các tinh hoa thiếu chính danh sang các gia đình và thị tộc đang đối mặt với chế độ chiếm hữu đất bấp bênh hoặc bị mất đất. Tuy nhiên, tái sắp xếp đất đai cũng rất dễ bị vũ khí hóa: trở thành công cụ kinh tế bạo lực trong xung đột sắc tộc hoặc thống trị chính trị.
Đúng lúc thế giới trải qua cú siết dân số, biến đổi khí hậu – nhân tố mới đầy sức nặng bắt đầu thúc đẩy làn sóng di cư và cạnh tranh đất đai mới. Khi hành tinh nóng lên và nguồn lực cạn dần, đất đai sẽ đổi chủ và đổi cách sử dụng với tốc độ chóng mặt.
Phương Bắc và cuộc tranh giành đất đai tương lai
Tương lai nằm ở phương bắc. Các vĩ độ phía bắc vĩ tuyến 45 chỉ chiếm 15% diện tích bề mặt thế giới, nhưng nắm 29% diện tích đất không bị băng bao phủ và có dân cư rất thưa thớt. Trong các thập niên tới, nhiều vùng đất phương bắc sẽ mất băng và băng vĩnh cửu, trở nên ôn hòa hơn. Phần lớn đất đai này thuộc sở hữu trực tiếp của chính phủ và các cộng đồng bản địa, thường với những yêu sách chồng lấn; rất ít thuộc sở hữu tư nhân.
Canada và Nga, hai quốc gia phương bắc lớn nhất thế giới, sẽ trải qua những thay đổi kịch tính nhất. Nông nghiệp có thể mở rộng mạnh mẽ nhờ mùa trồng trọt dài, nhiệt độ ấm và hàng triệu mẫu băng vĩnh cửu tan chảy. Mô hình khí hậu gần đây cho thấy Canada có thể có thêm 4,2 triệu km² đất canh tác phù hợp để trồng các loại cây như lúa mì, ngô và khoai tây vào năm 2080 (gấp bốn lần diện tích đất phù hợp hiện nay). Một diện tích tương đương cũng có thể trở thành đất canh tác mới tại Nga, đặt hai quốc gia vào vị trí vựa lương thực then chốt của thế giới trong tương lai. Đồng thời, những thay đổi này đe dọa các khu rừng phương bắc rộng lớn và ngành lâm nghiệp. Khí hậu ôn hòa hơn và hoạt động kinh tế gia tăng thúc đẩy tăng trưởng dân số và di cư, từ đó tạo áp lực tái sắp xếp đất đai. Ở Canada, 89% toàn bộ đất đai là “đất Hoàng gia” (thuộc sở hữu công của chính phủ liên bang và các chính quyền tỉnh bang). Các cộng đồng bản địa tuyên bố quyền đối với những phần đất rộng lớn, dẫn căng thẳng bùng lên khi lợi ích tư nhân mạnh hơn.
Điều này có thể diễn ra đúng lúc Canada đặt mục tiêu bảo tồn thêm đất thông qua hệ thống công viên quốc gia mới. Bảo tồn đất đai là một phần của xu thế đang lan rộng. Chẳng hạn, năm 2018, chính phủ Chile thành lập hệ thống mới gồm 17 công viên quốc gia trải dài hơn 2.800 km, từ thành phố cảng Puerto Montt ở phía nam đến cực nam Nam Mỹ tại Cabo de Hornos. Hệ thống công viên này bao gồm Công viên Quốc gia Patagonia, vùng đất núi non và đồng cỏ gồ ghề, lộng gió bao phủ gần 30 triệu mẫu đất. Từ năm 2014–2018, Chile tăng diện tích đất và biển được bảo vệ từ chỉ 4% lên 36%. Trong khi đó, Trung Quốc hiện đặt mục tiêu xây dựng hệ thống công viên quốc gia lớn nhất thế giới vào năm 2035, còn các nước như Na Uy đều chuẩn bị mở rộng đất công viên quốc gia.
Năm 2016, Tổng thống Nga Vladimir Putin khởi động chương trình khuyến khích định cư tại vùng Viễn Đông Nga, khu vực được dự báo hưởng lợi từ biến đổi khí hậu. Chương trình Hectare Viễn Đông, tương tự Đạo luật Homestead năm 1862 của Mỹ nhưng có quy mô gấp đôi, mở hàng trăm triệu mẫu đất công cho những người muốn đến định cư; chỉ cần ở lại đó trong năm năm, họ có thể được nhận mảnh đất nhỏ và khoản tài trợ canh tác. Dù khởi đầu chậm, đến năm 2023, hơn 100.000 người Nga đã nhận được tài trợ. Năm 2021, Putin khởi động chương trình tương tự có tên Hectare Bắc Cực đưa con người đến định cư tại khu vực này. Cả hai chương trình trên đều dự kiến mở rộng trong những năm tới và tái lập quyền sở hữu đất đai ở vùng ngoại vi nước Nga, đồng thời đe dọa các yêu sách lãnh thổ của người bản địa.
Với Mỹ, bức tranh tại Alaska có nhiều nét tương đồng với Canada. Chính phủ liên bang Mỹ sở hữu 61% đất Alaska, và tỷ lệ ngày canh tác lớn trong vài thập niên tới. Vì người bản địa có yêu sách đối với phần lớn đất đai, sẽ có các chiến dịch đòi phân bổ lại vùng đất này (như tư nhân hóa thêm đất liên bang) khi nó trở nên hấp dẫn hơn cho định cư và hoạt động kinh tế. Song song với quá trình tan băng, các chính phủ, lợi ích tư nhân và, ở nơi có mặt, các cộng đồng bản địa đang chuẩn bị va chạm quanh những vùng lãnh thổ dân cư thưa thớt như Greenland và Nam Cực, nơi chủ quyền yếu, vắng mặt hoặc đang chuyển tiếp. Thực tế, dưới thời Tổng thống Donald Trump, điều đó đã bắt đầu.
Dù các cuộc tái sắp xếp đất đai phương bắc sắp tới thu hút sự chú ý quá mức, biến đổi khí hậu cũng sẽ thúc đẩy các cuộc tái sắp xếp nội bộ về đất đai tại các quốc gia trên toàn cầu. Động lực ấy đáng sợ và gây bất ổn, nhưng cũng là cơ hội quan trọng. Những thay đổi trong quan hệ đất đai và mô hình di cư gắn với biến đổi khí hậu mở ra khả năng dùng đất để phục vụ xã hội theo những cách hiếm khi được thử nghiệm trong lịch sử loài người.
Cuộc tái sắp xếp đất đai toàn cầu sắp tới sẽ tạo ra kẻ thắng và người thua, nhưng cũng có thể là trò chơi tổng dương nếu chúng ta muốn nó trở thành như vậy. Tái sắp xếp bản chất của quyền tài sản phải là nền tảng của các nỗ lực đó. Trong vài thế kỷ qua, các quan niệm phương Tây về tài sản cá nhân, độc quyền và có thể chuyển nhượng lan rộng khắp thế giới thông qua chủ nghĩa thực dân và toàn cầu hóa, thay thế các quyền đối với đất đai phức tạp hơn và có điều kiện hơn. Tuy nhiên, trong các thập niên gần đây, xuất hiện rất nhiều cách tiếp cận khác nhau .
Những mô hình sở hữu đất mới
Cách tiếp cận đầu tiên là chuyển sang các quyền tài sản “xếp lớp”. Các quốc gia như Mexico và Peru hiện công nhận yêu sách lãnh thổ cộng đồng đối với những vùng đất rộng lớn, đồng thời vẫn cho phép sở hữu tư nhân. Các thành viên tại các vùng đất cộng đồng ở Mexico tôi từng trò chuyện trong các cuộc họp cộng đồng, ở góc phố và tại nhà họ ở các bang miền nam Oaxaca và Chiapas có thể phân biệt rành mạch và dễ dàng giữa tài sản cá nhân và tài sản công, đồng thời nhận ra giá trị và mục đích riêng biệt của từng loại. Điều tương tự cũng đúng tại các làng bản địa hẻo lánh nơi tôi từng đi bộ qua gần các đỉnh Andes ở Peru.
Trong các thập niên gần đây, Australia đã công nhận khái niệm “quyền sở hữu bản địa” đối với đất đai của người Aboriginal và Torres Strait Islander, đồng thời cho phép khái niệm này chồng lên các hợp đồng chính phủ cho chủ chăn thả tư nhân thuê đất. Tại Mỹ, năm 2020, trong vụ án mang tính bước ngoặt McGirt kiện Oklahoma, tòa án công nhận thẩm quyền của bộ tộc đối với một số vụ án hình sự trên khu vực rộng lớn ở miền đông Oklahoma. Những ví dụ này cho thấy sự linh hoạt trong việc trao nhiều thẩm quyền và quyền tự chủ cho các nhóm cư trú và các bên có lợi ích khác nhau trên cùng mảnh đất.
Cách tiếp cận thứ hai là hạn chế quyền tài sản cá nhân vì các mục đích xã hội lớn hơn. Chẳng hạn, chủ sở hữu tài sản có thể tự nguyện tham gia các thỏa thuận pháp lý gọi là easement bảo tồn, giới hạn việc sử dụng đất cho một số hoạt động nhất định, như tháo cạn đất ngập nước hoặc phát quang đất để chăn thả. Các cơ quan chính phủ và tổ chức bảo tồn như các quỹ tín thác đất đai, ví dụ Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên (TNC), hiện tham gia các thỏa thuận này với chủ đất tư nhân ở quy mô ngày càng lớn, chỉ riêng tại Mỹ đã hơn 30 triệu mẫu.
Chắc chắn sẽ có sai lầm và những cơn đau tăng trưởng gắn với các cách tiếp cận như vậy. Nhưng những nỗ lực này sẽ trở nên rất quan trọng nếu muốn quản lý các cuộc tái sắp xếp đất đai trong tương lai vì lợi ích của toàn xã hội, và không rơi vào xung đột có hệ thống. Từ các lãnh đạo Aboriginal ở Australia đến nông dân Minnesota, nhiều người tỏ ra hào hứng với tương lai ấy dưới các dàn xếp đất đai mới.
Thế kỷ 22: dân số giảm, thành phố co lại
Đến thế kỷ 22, cuộc đại tái sắp xếp sẽ tiếp tục dịch chuyển và xuất hiện những thay đổi lớn về quy mô dân số loài người, khí hậu, công nghệ và, tất yếu, chính trị. Kết quả tạo những quan hệ mới với đất đai rất xa lạ với những gì chúng ta từng biết. Các thí nghiệm với những hình thức quyền tài sản mới phải trở thành xu hướng chính thống để thích ứng với dân số dịch chuyển và biến đổi khí hậu theo cách trật tự, công bằng.
Dự báo dân số sau năm 2100 còn nhiều bất định, nhưng nếu tỷ suất sinh tiếp tục đà giảm đều, đợt bùng nổ dân số kéo dài nhiều thiên niên kỷ của loài người nhiều khả năng sẽ kết thúc bằng cú sụp đổ lớn. Nếu thế giới hội tụ về mức sinh thấp trung bình hiện nay của Đông Á, thế kỷ 22 sẽ là thế kỷ giảm dân số nhanh, đưa dân số toàn cầu quay về khoảng 2 tỷ người.
Lớn lên ở vùng ngoại ô Detroit, tôi tận mắt chứng kiến suy giảm dân số có thể khoét rỗng thành phố như thế nào. Ở đỉnh cao năm 1950, dân số Detroit đạt 1,85 triệu người. Kể từ đó, con số này giảm xuống chỉ còn hơn 600.000. Năm 2013, điều này đẩy thành phố vào vụ phá sản đô thị lớn nhất lịch sử Mỹ. Cơ quan Ngân hàng Đất đai Detroit hiện sở hữu khối lượng khổng lồ bất động sản bỏ trống và phải tìm cách chuyển nhượng một phần thông qua chương trình bán các lô đất trống cho cư dân với giá chỉ 250 USD.
Trong thế kỷ 22, nhiều thành phố có thể đi theo quỹ đạo của Detroit. Nếu nhà ở vẫn được xây với mật độ cao, dấu chân đô thị phải co lại đáng kể. Trong khi đó, ở nông thôn, đất đai dư dả hơn rất nhiều, tuy nhiên phần đất ấy có thể bị suy thoái nếu không được chăm sóc đúng mức.
Trong thế kỷ 22, bức tranh khí hậu cũng góp phần thay đổi mạnh mẽ nơi con người sống và mối quan hệ với đất. Dù phát thải chậm lại đáng kể, nhiệt độ toàn cầu và mực nước biển vẫn sẽ tăng, còn các mô hình thời tiết trở nên cực đoan hơn. Như đã phân tích ở trên, miền Bắc tan băng tiếp tục tạo thuận lợi cho nông nghiệp, nhưng đất đai ở những nơi khác chắc chắn thay đổi dữ dội. Các vùng khô hạn và dễ hạn hán như đông bắc Brazil, Tây Nam nước Mỹ và Sahel ở châu Phi sẽ ngày càng nóng, gây khó khăn cho sinh kế con người. Năng suất cây trồng ở Tây Nam nước Mỹ đã suy giảm, và nông dân phải vật lộn để có nước tưới ruộng. Một số người bỏ cuộc, bỏ mặc đất hoang hoặc rời đi. Trong khi đó, các vùng ven biển thấp ở những nơi như Florida và Bangladesh, cũng như toàn bộ các quốc đảo như Maldives sắp biến mất.
Những thay đổi trong cách sử dụng đất là yếu tố định hình bức tranh chính trị. Một số quốc gia có thể đi theo con đường Canada hình dung: chào đón người nhập cư vào nền kinh tế năng động. Một nhóm lãnh đạo Canada có ảnh hưởng tổ chức ý tưởng với tên gọi Sáng kiến thế kỷ, nhằm tăng gấp ba dân số nước này vào năm 2100, chủ yếu thông qua khuyến khích nhập cư. Các quốc gia khác có thể tự cô lập để bảo vệ quyền nắm giữ đất đai, tài nguyên và của cải hiện có khỏi người ngoài.
Bất bình đẳng tài sản gia tăng cũng có thể tác động trực tiếp đến việc ai sở hữu đất. Các công ty đa quốc gia hùng mạnh ngày càng tích lũy đất đai để bảo đảm chuỗi cung ứng, đẩy các cộng đồng địa phương ra bên lề. Nếu các cá nhân giàu có và nhà đầu tư mua gom đất trên quy mô lớn, phần lớn dân số thế giới có thể rơi vào thân phận đi thuê, tái hiện mô hình sở hữu đất tập trung quy mô lớn và tình trạng không có đất phổ biến từng thống trị trước khi cuộc đại tái sắp xếp bắt đầu.
Giữa tất cả các biến động khí hậu và kinh tế này, các thế hệ tương lai phải lựa chọn: trải rộng trên đất đai hay tập trung trong các thành phố đang co lại. Dù theo kịch bản nào, đất đai cũng lại trải qua cuộc tái sắp xếp triệt để.
Suy nghĩ lại về quyền sở hữu đất đai
Nếu nhân loại muốn thịnh vượng, thế kỷ tới và xa hơn nữa sẽ lại đòi hỏi tư duy về quan hệ với đất đai. Từ nguồn gốc vài thế kỷ trước đến sự lan rộng toàn cầu trong các thập niên gần đây, các quan niệm về sở hữu tư nhân độc quyền, cá nhân và chuyển nhượng luôn song hành với tăng trưởng dân số và tái quy hoạch. Đó không phải cách bền vững giúp đi qua sự vỡ tung của bong bóng dân số và biến đổi khí hậu.
Nếu muốn chương tiếp theo của cuộc đại tái sắp xếp diễn ra tốt đẹp, chúng ta phải đưa các yếu tố cộng đồng, thịnh vượng, phẩm giá và môi trường vào trung tâm. Điều này không quá cấp tiến. Tôi từng thấy nhiều khía cạnh thoáng qua của tầm nhìn ấy, và những người cổ vũ cho nó bắt đầu xuất hiện. Mặt đất dưới chân chúng ta luôn dịch chuyển, nhưng qua việc suy nghĩ lại về các quan niệm sở hữu đất đai truyền thống, chúng ta có thể bước vào tương lai trên nền móng vững chắc hơn.
shared via aeon,
