Colombia và bài toán chuyển dịch xanh không thể thiếu dầu
19/06/26
Tổng thống Gustavo Petro muốn biến Colombia thành nước đi đầu trong chuyển dịch năng lượng, nhưng kế hoạch dừng ký hợp đồng thăm dò dầu khí mới làm lộ ra nghịch lý: để thoát khỏi dầu mỏ, Colombia vẫn cần chính nguồn tiền từ dầu mỏ. Cuộc tranh luận quanh Ecopetrol cho thấy chuyển dịch xanh không chỉ là câu chuyện khí hậu mà còn là bài toán việc làm, ngân sách và chủ quyền năng lượng.
Tham vọng xanh của Petro
Năm 2023, Tổng thống Gustavo Petro tuyên bố Colombia sẽ ngừng ký các hợp đồng thăm dò dầu khí mới. Với các nhà hoạt động môi trường, đây là bước đi táo bạo của một quốc gia xuất khẩu nhiên liệu hóa thạch ở Mỹ Latinh và phù hợp với hình ảnh Petro muốn xây dựng: nhà lãnh đạo cánh tả đặt Colombia vào trung tâm của cuộc chuyển dịch xanh toàn cầu. Song tuyên bố lập tức vấp phải hoài nghi. Colombia vẫn phụ thuộc vào dầu khí cho nhu cầu năng lượng trong nước, nguồn thu ngân sách và việc làm. Tâm điểm của tranh luận là Ecopetrol, tập đoàn dầu khí lớn nhất đất nước do nhà nước nắm cổ phần chi phối. Với nền kinh tế Colombia, Ecopetrol không chỉ là doanh nghiệp; sau thuế, đây là nguồn đóng góp tài chính quan trọng nhất cho quốc gia.
Với người lao động, câu chuyện còn nhạy cảm hơn. Unión Sindical Obrera, công đoàn đại diện cho nhiều lao động ngành dầu khí, từng ủng hộ mạnh mẽ chiến dịch tranh cử của Petro. Tuy nhiên, nay chính họ lại cảnh báo rằng chuyển dịch năng lượng không thể đồng nghĩa với làm suy yếu ngành dầu khí quá nhanh.
Công đoàn dầu mỏ giữa hai áp lực
USO không phải công đoàn bảo thủ chống lại biến đổi khí hậu. Được thành lập bí mật năm 1923 tại Barrancabermeja, tổ chức này có lịch sử gắn với cánh tả, quốc hữu hóa tài nguyên và bảo vệ tài sản công. USO từng đóng vai trò quan trọng trong cuộc đình công “yêu nước” năm 1948, đòi cải thiện điều kiện lao động và đưa dầu mỏ về tay nhà nước. Vậy nên, sự ra đời của Ecopetrol năm 1951 được công đoàn xem như một phần di sản đấu tranh.
Tuy nhiên, chính vì bảo vệ Ecopetrol như tài sản công, USO không muốn tập đoàn này bị thu hẹp trước khi có mô hình thay thế đủ vững. Công đoàn đồng ý Colombia cần chuyển dịch năng lượng, phát triển điện gió, mặt trời, địa nhiệt và giảm dần lệ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Điểm bất đồng nằm ở câu hỏi: tiền ở đâu? Theo César Loza, Chủ tịch USO, nguồn tài chính cho chuyển dịch xanh phải đến từ chính ngành dầu khí. Nếu chính phủ tăng thuế để lấy tiền đầu tư vào năng lượng sạch, họ sẽ đối mặt bất mãn xã hội. Nếu cắt đầu tư dầu khí quá nhanh, Ecopetrol mất nguồn thu, ngân sách mất trụ cột, còn người lao động mất việc. Đây là nghịch lý trung tâm: muốn rời dầu mỏ, Colombia cần ngành dầu mỏ đủ mạnh để tài trợ cho cuộc rời đi ấy.
Ecopetrol và chiếc ví của nhà nước
Vai trò của Ecopetrol trong kinh tế Colombia rất lớn. Năm 2023, tập đoàn đóng góp khoảng 58.000 tỷ peso cho quốc gia, tương đương 4% GDP và gần bằng tổng thu từ ba cuộc cải cách thuế gần nhất trong 5 năm. Nếu Ecopetrol bị tư nhân hóa hoàn toàn, nhà nước vẫn thu được thuế và tiền bản quyền nhưng sẽ mất phần lợi nhuận trực tiếp từ doanh nghiệp.
Công ty cũng giữ vai trò then chốt trong an ninh năng lượng. Ecopetrol sản xuất 7 trong 10 thùng dầu của Colombia, tạo ra 80% khí đốt, lọc khoảng 440.000 thùng/ngày và vận chuyển hơn 1,1 triệu thùng dầu thô cùng sản phẩm phái sinh mỗi ngày. Vì vậy với USO, dừng thăm dò dầu khí mới không chỉ là chính sách môi trường. Đây là rủi ro tài khóa và năng lượng. Trữ lượng dầu khí hiện tại của Colombia chỉ còn đủ cho khoảng 7 năm. Nếu không có phát hiện mới, công đoàn cảnh báo nước này có thể phải nhập dầu thô để cung cấp cho các nhà máy lọc dầu ở Cartagena và Barrancabermeja, đồng thời mất nguồn dầu xuất khẩu.
Vụ Permian và giới hạn của biểu tượng
Căng thẳng giữa chính phủ Petro và công nhân dầu khí bùng lên quanh quyết định của Hội đồng quản trị Ecopetrol dừng khoản đầu tư khoảng 3,6 tỷ USD vào Permian Basin, vùng khai thác dầu đá phiến nằm giữa Texas và New Mexico. Dự án được kỳ vọng giúp Ecopetrol tăng sản lượng thêm khoảng 9%, nhưng bị bác bỏ với lý do môi trường và kinh tế, trong bối cảnh chính phủ phản đối khai thác dầu đá phiến. Với Petro, đây là tín hiệu nhất quán với cam kết khí hậu; với nhiều lao động dầu khí, đây lại là dấu hiệu Ecopetrol đang từ bỏ lợi nhuận cần thiết cho chính quá trình chuyển đổi.
USO không cho rằng quyết định phải khác. Nhưng công đoàn đề nghị số tiền không đầu tư ở Mỹ nên được đưa về Colombia để phát triển các dự án trong nước. Điều họ phản đối là tình trạng các kế hoạch mở rộng sản xuất bị đình trệ trong khi chưa có chiến lược tăng trưởng mới đủ rõ cho Ecopetrol.
Việc làm xanh chưa chắc là việc làm tốt
Lý do khác khiến USO thận trọng là chất lượng việc làm. Ngành dầu khí Colombia tạo ra công việc có lương cao, bảo đảm tốt và được bảo vệ bởi thỏa ước lao động – thành quả của nhiều thập niên đấu tranh công đoàn. Trong khi các dự án năng lượng mặt trời hoặc gió thường cần ít lao động hơn, trả lương thấp hơn và phụ thuộc nhiều vào nhà thầu tư nhân.
Nếu Ecopetrol chuyển mình thành tập đoàn năng lượng, công đoàn ủng hộ. Tuy nhiên, họ muốn quá trình diễn ra dưới sự kiểm soát của nhà nước, để việc làm xanh cũng là việc làm tử tế. Nếu chuyển dịch năng lượng bị giao cho các công ty tư nhân hoặc đa quốc gia, Colombia có thể có thêm điện sạch, nhưng người lao động mất quyền lợi và người tiêu dùng phải trả giá cao hơn. Vấn đề không phải chỉ là thay dầu bằng mặt trời hay gió. Vấn đề là ai sở hữu hệ thống năng lượng mới, ai làm việc trong đó và ai hưởng lợi từ nó.
Giá nhiên liệu và rủi ro xã hội
Chuyển dịch xanh tại Colombia còn va vào câu hỏi giá xăng dầu. Chính phủ Petro từng bước dỡ bỏ Quỹ Bình ổn Giá Nhiên liệu, vốn được lập để giảm biến động giá trong nước. Từ tháng 7/2022, giá một gallon xăng tăng từ 9.046 peso lên 14.564 peso, tức tăng 61% danh nghĩa và khoảng 40% sau điều chỉnh lạm phát. Diesel cũng chuẩn bị tăng mạnh.
Về tài khóa, giảm trợ giá có lý. Nhưng về xã hội, nó dễ gây bất ổn. Các nghiệp đoàn vận tải đe dọa đình công. USO cho rằng Colombia cần tranh luận kỹ hơn về cấu trúc giá nhiên liệu, bởi phần lớn giá bán là thuế, trong khi nhiều sản phẩm như diesel được sản xuất trong nước bằng dầu thô nội địa nhưng vẫn neo theo giá chuẩn vùng Vịnh Mexico. Câu hỏi người dân đặt ra rất đơn giản: nếu nhiên liệu được sản xuất trong nước, vì sao phải trả như thể tất cả được nhập khẩu?
Chuyển dịch công bằng cần thời gian
Kinh nghiệm Brazil cho thấy chính phủ cánh tả không nhất thiết phải dừng khai thác dầu để theo đuổi chuyển dịch xanh. Dưới thời Lula, Brazil vẫn mở rộng khai thác ngoài khơi, đồng thời thúc đẩy năng lượng sạch. Với USO, đây là cách thực tế hơn: làm cả hai việc cùng lúc.
Colombia đang đi trên dây. Nếu tiếp tục phụ thuộc dầu khí, nước này khó đạt tham vọng khí hậu; nếu cắt quá nhanh, ngân sách, việc làm, an ninh năng lượng và ổn định xã hội đều bị đe dọa. Vậy nên, bài toán của Petro không chỉ là giảm carbon mà là thiết kế lộ trình đủ chậm để không làm đổ vỡ hiện tại, nhưng đủ nhanh để không bỏ lỡ tương lai. Muốn vậy, Ecopetrol không thể bị xem là di sản hóa thạch cần gạt bỏ mà phải trở thành công cụ trung tâm của chuyển dịch xanh. Colombia có thể cần ít dầu hơn trong tương lai. Tuy nhiên, để đi đến tương lai đó, nước này vẫn cần biết cách dùng nguồn lực dầu mỏ hôm nay một cách khôn ngoan.
shared via phenomenalworld,
