Năm 2025 và trật tự thế giới trong vòng xoáy đa khủng hoảng
03/06/26
Nước Mỹ nhiều khả năng sẽ tiếp tục là nguồn bất ổn lớn của thế giới trong vài năm tới. Chỉ riêng tháng 1/2025 đã cho thấy bức tranh dày đặc biến động, chính quyền Mỹ gây sức ép với Colombia và Đan Mạch; lệnh ngừng bắn tại Gaza khép lại chiến dịch quân sự tàn khốc; cháy rừng do khí hậu tại California trở thành thảm họa tự nhiên tốn kém nhất lịch sử Mỹ; bong bóng AI chứng kiến đợt bán tháo 1.000 tỷ USD sau đổi mới của một công ty Trung Quốc; virus H5N1 giết chết hàng trăm triệu gia cầm tại Mỹ, đẩy giá trứng tăng vọt và làm dấy lên lo ngại về đại dịch mới.
Rất khó dự báo các mục tiêu được tuyên bố của chính quyền Trump, từ trục xuất người nhập cư, củng cố đồng USD, khôi phục thặng dư thương mại đến duy trì lạm phát thấp, sẽ đi tới đâu. Cũng khó nói những mục tiêu ấy sẽ va chạm thế nào với chương trình quyền lực mang màu sắc chuyên chế và tư lợi. Tìm kiếm hệ tư tưởng nhất quán trong chính quyền Trump có thể là việc vô ích. Nhưng điều này không có nghĩa là không thể nhận diện các mô thức đang hình thành quanh Trump và cách phần còn lại của thế giới buộc phải phản ứng.
Trong hai năm qua, khái niệm “đa khủng hoảng” được dùng để miêu tả sự chồng lấn giữa kinh tế, năng lượng, hàng hóa, địa chính trị và khí hậu. Đến năm 2025, các khủng hoảng ấy không tách rời nhau mà tiếp tục tương tác và khuếch đại lẫn nhau. Điều đáng chú ý là cỗ máy hỗn loạn của Trump, cách các khu vực khác đang cố tự tổ chức quanh nước Mỹ, và trong một số trường hợp, không cần nước Mỹ.
Khi Mỹ rời khỏi vai trò ổn định
Từ góc nhìn Washington, vai trò lãnh đạo của Mỹ giúp ổn định thế giới. Nhưng với nhiều nước khác, sức mạnh Mỹ hiếm khi mang tính nhân từ. Đây là thứ quyền lực phải liên minh chiến lược, hoặc đối mặt nguy cơ bị nghiền nát.
Trật tự quốc tế tự do do Mỹ dẫn dắt ngày càng bất ổn, bị thách thức bởi sự trỗi dậy của Trung Quốc, quá trình phi công nghiệp hóa trong lòng nước, việc lạm dụng luật pháp quốc tế và sự dịch chuyển của cả Trump lẫn Biden sang bảo hộ thương mại, rời xa các diễn đàn đa phương như WTO.
Cuộc họp G20 tại Rio de Janeiro sau chiến thắng của Trump cho thấy hướng đi mới. Trung Quốc, châu Âu, Brazil, Ấn Độ và Nam Phi cùng nhấn mạnh rằng họ sẽ duy trì chủ nghĩa đa phương mà chính quyền Trump đe dọa từ bỏ. Với nhiều nước, điều này đồng nghĩa tiếp tục xây dựng quan hệ với Trung Quốc, dù vẫn thận trọng.
Trung Quốc cũng tìm cách củng cố vai trò bá quyền thay thế. Ngay sau khi Trump ký sắc lệnh rút Mỹ khỏi Tổ chức Y tế Thế giới và Thỏa thuận Paris về khí hậu, Bắc Kinh tuyên bố sẽ tăng cường ủng hộ cả hai. Tại G20, Chủ tịch Tập Cận Bình đưa ra chương trình tám điểm hỗ trợ các nước đang phát triển và kêu gọi ủng hộ thương mại tự do, trong bối cảnh tăng trưởng Trung Quốc đang chậm lại.
Tuy nhiên, việc nhiều nước tìm đến Trung Quốc không đồng nghĩa họ xem Bắc Kinh là đồng minh trọn vẹn. Phần lớn các nước châu Á gắn chặt với Trung Quốc về kinh tế nhưng vẫn dè dặt về địa chính trị. Từ cuối thập niên 2000, nhiều nước châu Phi từng nhận vốn Trung Quốc mạnh mẽ, nhưng khi dòng cho vay từ Bắc Kinh giảm sau năm 2019, họ buộc phải tính toán chiến lược hơn trong quan hệ với chủ nợ.
Châu Âu và bài toán tự chủ
Câu hỏi lớn với châu Âu là liệu khối này có thể bảo vệ lợi ích trong thế giới “America First” không. EU đang đối mặt nhiều thách thức cùng lúc, khu vực đồng euro có nguy cơ đình trệ, cực hữu gia tăng tại Đức, tổn thương năng lượng bị phơi bày sau xung đột Ukraine, lãi suất cao sau cú sốc lạm phát hậu đại dịch làm suy yếu đầu tư.
Châu Âu hiện vừa bị Trump thúc ép tăng chi phí quốc phòng lên 5% GDP, vừa trải qua chuyển đổi năng lượng nhanh nhưng đau đớn, vừa bị kìm hãm bởi các đảng cực hữu chống lại sự hội nhập cần thiết cho tái thiết khối. Bị Mỹ gây sức ép, châu Âu bắt đầu nhìn về phía Nam và Đông, từ các thỏa thuận thương mại với Mercosur, Mexico đến nỗ lực tương tác xây dựng hơn với Trung Quốc và Ấn Độ.
Trong những năm tới, chuyển giao công nghệ sẽ là vấn đề then chốt. Trung Quốc đã tích lũy năng lực từ pin, bán dẫn đến AI, làm đảo lộn trật tự cũ trong đó G7 nắm công nghệ, phần còn lại của thế giới tìm cách tiếp cận. Chính Mỹ và EU cũng muốn tham gia vào các chuỗi cung ứng công nghệ mà Trung Quốc đang dẫn đầu. Nếu EU dùng sức mạnh thị trường để đàm phán chuyển giao công nghệ sạch từ Trung Quốc rồi mở rộng lợi ích đó cho các nước yếu thế hơn, điều này có thể có lợi cho khí hậu toàn cầu. Nhưng khả năng ấy phụ thuộc vào việc châu Âu có vượt qua được tình trạng tê liệt nội bộ không.
Tài chính, khai khoáng và dầu khí
Chính quyền Biden từng thừa nhận nhu cầu huy động tài chính cho khí hậu và phát triển toàn cầu, nhưng đặt trọng tâm vào khu vực tư nhân. Cách tiếp cận này không đem lại kết quả như kỳ vọng. Với Trump, ngay cả cam kết khí hậu hình thức của các ngân hàng lớn cũng tan biến. Điều này chấm dứt ảo tưởng tài chính tư nhân không ưu tiên khí hậu hơn lợi nhuận.
Vì vậy, trọng tâm có thể phải quay lại những cải cách căn bản hơn, giảm chi phí vốn cho các nước Nam bán cầu, xử lý nợ với chủ nợ tư nhân và cải tổ kiến trúc tài chính toàn cầu. Năm 2025, Hội nghị Tài chính Phát triển lần thứ tư, do Nhóm 77 dẫn dắt trong khuôn khổ Liên Hợp Quốc, có thể trở thành nơi bàn sâu hơn về bất bình đẳng hệ thống trong tài chính toàn cầu.
Dù thế giới đang dịch chuyển sang hệ thống năng lượng ít phụ thuộc hơn vào nhiên liệu hóa thạch, những gì được đào hoặc bơm lên từ lòng đất vẫn giữ vai trò địa chính trị trung tâm. Khoáng sản chuyển đổi trở thành mặt trận cạnh tranh mới. Các nước đang phát triển sở hữu nickel, đồng, lithium, graphite hay mangan muốn dùng tài nguyên để tham gia sâu hơn vào chuỗi pin và công nghệ xanh, thay vì tiếp tục xuất thô.
Indonesia là hình mẫu được nhắc tới nhiều. Quốc gia này dùng lệnh cấm xuất khẩu nickel chưa tinh luyện để buộc doanh nghiệp Trung Quốc và Hàn Quốc đưa công nghệ chế biến vào trong nước. Các nước Mỹ Latinh như Chile, Mexico và Brazil cũng muốn tận dụng đồng, lithium, graphite, mangan để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng pin và công nghệ xanh. Nam Phi muốn thúc đẩy thỏa thuận lớn hơn về chế biến khoáng sản quan trọng gần nơi khai thác.
Dầu cũng đang bước vào giai đoạn mới. Nhu cầu dầu năm 2025 tiến gần hơn tới đỉnh trước năm 2030, trong khi nguồn cung vẫn tăng. Mỹ sản xuất ở mức kỷ lục, Ả rập Saudi tiếp tục giữ lại một phần sản lượng, Trung Quốc giảm dần mức sử dụng dầu nhập khẩu. Trong khi đó, LNG trở thành công cụ địa chính trị quan trọng. Mỹ, nước xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới, có thể dùng khí đốt như đòn bẩy với châu Âu, mua khí của Mỹ hoặc tự lo an ninh.
Khí hậu không còn là hồ sơ riêng
Trong nước, chính trị chống nhập cư sẽ tiếp tục là công cụ của phe cực hữu ở các nước giàu. Người nhập cư bị biến thành vật tế thần cho lạm phát, giá nhà cao, mất việc làm công nghiệp và cả tác động khí hậu. Cùng lúc, các nền tảng công nghệ do tỷ phú kiểm soát ngày càng trở thành chiến trường định hình dư luận, đặc biệt khi nhiều ông chủ công nghệ Mỹ nghiêng về MAGA hoặc cúi đầu trước quyền lực Trump.
Năm 2025, như các năm gần đây, thiên tai khí hậu sẽ ảnh hưởng đến hàng tỷ người. COP trở lại Brazil sẽ làm nổi bật xung đột đất đai giữa rừng, năng lượng tái tạo và lương thực. Những mô hình khử carbon trơn tru thường không chuẩn bị đủ cho thực tế tranh chấp đất ở từng cộng đồng.
Bảo hiểm tư nhân cũng đang rút khỏi các vùng dễ tổn thương do khí hậu, đẩy thêm trách nhiệm lên nhà nước. Các nước giàu có đủ năng lực tài khóa sẽ còn lưới an sinh. Các nước nghèo, chịu rủi ro khí hậu cao, bị dẫn vào những cơ chế bảo hiểm đôi khi không thể chi trả đúng như kỳ vọng sau thảm họa.
Khí hậu không thể được xử lý như lĩnh vực tách biệt. Khai khoáng, năng lượng, tài chính, nợ, di cư, công nghệ và thương mại đều liên quan đến khí hậu, đồng thời chịu tác động ngược lại từ biến đổi khí hậu. Trong thế giới đa khủng hoảng, không cuộc khủng hoảng nào là hòn đảo riêng.
shared via phenomenalworld,
