Tái thiết tài chính và bài học từ nhà nước biết cho vay
26/08/26
 |
Từ bất bình đẳng tài chính đến nhu cầu thể chế mới
Kinh tế thế giới có quan hệ trung tâm – ngoại vi, nơi các quốc gia nhiều thặng dư như Đức và Trung Quốc tiết kiệm quá mức, còn nền kinh tế Mỹ nhờ vị thế thống trị tài chính toàn cầu hấp thụ dòng tiết kiệm ấy. Trong nước Mỹ, phân bổ tín dụng và đầu tư tạo ra địa lý nợ mới, làm sâu thêm bất bình đẳng chủng tộc và đô thị. Vì vậy, vấn đề không chỉ là chi tiêu thêm trong ngắn hạn, mà là xây dựng thể chế có khả năng chuyển dòng tiết kiệm dư thừa vào đầu tư hữu ích, được quản trị dân chủ.
Lịch sử Công ty Tài chính Tái thiết (RFC) thời Chính sách Kinh tế mới được đưa ra như điểm khởi đầu. Ngày 24/4/1933, 5.000 giáo viên Chicago tràn vào các ngân hàng lớn ở khu Loop vì Hội đồng Trường học Chicago chậm trả lương 10 tháng, với tổng số tiền nợ 30 triệu USD. Khi Thống đốc Henry Horner tuyên bố ngân khố thành phố cạn kiệt, các giáo viên quay sang trung tâm quyền lực tiền tệ: ngân hàng. Tại City National Bank, họ chất vấn Charles Dawes vì ngân hàng vừa nhận khoản trợ cấp 90 triệu USD từ RFC, nhưng không cho thành phố vay.
Đến ngày 25/8/1933, Quốc hội cho phép RFC cho Hội đồng Trường học Chicago vay trực tiếp, bỏ qua ngân hàng tư nhân. Trong khoảnh khắc đó, RFC trở thành cầu nối giữa tài chính trừu tượng và đòi hỏi cụ thể từ đường phố.
Nguồn gốc chiến tranh của ngân hàng phát triển
RFC không xuất hiện từ hư vô. Tiền thân của tổ chức nằm trong các thể chế thời Mỹ tham gia Thế chiến I, khi lạm phát, giao thông yếu và tín dụng doanh nghiệp thắt chặt buộc nhà nước can thiệp. Ủy ban Vận tải biển Mỹ điều phối đóng và cải tạo đội tàu thương mại, làm số tàu treo cờ Mỹ tăng gấp ba và đưa tỷ phần đội tàu Mỹ lên 22% đội tàu thế giới. Cơ quan Quản lý Đường sắt Mỹ quốc hữu hóa toàn bộ ngành, hợp nhất tuyến, đình chỉ luật chống độc quyền và cấp vốn hiện đại hóa hệ thống. Hội đồng Công nghiệp Chiến tranh điều phối sản xuất, ấn định giá, mua vật tư cho Đồng minh và chỉ đạo mức sản lượng cùng nguồn nguyên liệu.
Công ty Tài chính Chiến tranh (WFC) đảm nhiệm vai trò lãnh đạo hệ thống, được Quốc hội cấp vốn 500 triệu USD, có nhiệm vụ điều hướng tín dụng để giành chiến thắng. Sau chiến tranh, WFC tiếp tục được dùng để hỗ trợ xuất khẩu và cho nông nghiệp vay ưu đãi, trước khi dần bị thu hẹp trong thập niên 1920. Đến năm 1930, đúng lúc khủng hoảng mới lại ập đến, bảng cân đối của WFC về không.
Hoover thất bại, Roosevelt mở rộng
Sau ngày Thứ Ba Đen tối, đầu tư tư nhân sụp đổ. Tổng thống Herbert Hoover thử lập Công ty Tín dụng Quốc gia (NCC), do ngân hàng tư nhân góp vốn và kiểm soát. NCC huy động được 500 triệu USD cam kết nhưng chỉ cho các ngân hàng khó khăn vay chưa tới 10 triệu USD với lãi suất thấp. Khi vốn tư nhân mất ý chí đối mặt bất định, Hoover buộc phải hồi sinh mô hình cũ. Tháng 12, RFC ra đời, đến tháng 1/1932, cơ quan này mở cửa với đội ngũ và 33 văn phòng sẵn có từ WFC.
Ban đầu, RFC là định chế gần như độc lập hoàn toàn: không bị giám sát chặt từ Quốc hội, Tổng thống hay giám đốc ngân sách; không phải công bố tên người vay hay số tiền cho vay; có thể tự vay trên thị trường vốn và sống bằng lợi nhuận cho vay. Đến cuối 1932, RFC phê duyệt 1,6 tỷ USD khoản vay (chủ yếu cho ngân hàng và đường sắt). Tuy nhiên mô hình của Hoover tiềm ẩn nhiều rủi ro: tiền RFC vào ngân hàng không chảy sang đầu tư cố định, tất cả được ngân hàng cho chính phủ liên bang vay lại với lãi cao hơn.
Franklin D. Roosevelt chọn hướng khác. Năm 1933, Đạo luật Ngân hàng Khẩn cấp cho phép RFC mua cổ phiếu ưu đãi của ngân hàng, cấp thanh khoản kết hợp tái cấp vốn. Đến cuối 1935, RFC sở hữu cổ phần trong một nửa số ngân hàng và nắm 1/3 tổng vốn ngân hàng Mỹ.
Tư bản công kiên nhẫn và đề xuất mới
Đầu 1936, Jesse Jones – Chủ tịch RFC báo cáo với Roosevelt về việc RFC phê duyệt hơn 8 tỷ USD khoản vay, thu hồi 3,2 tỷ USD và kiếm hơn 294 triệu USD tiền lãi. Khách hàng của RFC không chỉ là ngân hàng, công ty xây dựng và đường sắt, mà còn có nông dân, hợp tác xã, công ty bảo hiểm, khu học chính, các ngân hàng đất đai liên bang. RFC xây cầu, làm đường, tài trợ Cơ quan Thung lũng Tennessee, bệnh viện, mua 700 triệu USD trái phiếu của Cơ quan Công trình Công cộng và cho Cơ quan Quản lý Tiến độ Công trình vay 1 tỷ USD để khởi động cứu trợ. Đến 1935, RFC đã cấp 40.000 khoản vay cho các cá nhân và tổ chức riêng biệt, bao phủ hầu hết khu vực bầu cử quốc hội.
Câu chuyện của RFC cho thấy nước Mỹ không thiếu vốn, Washington thiếu thể chế điều hướng vốn. Năm 2015, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) chuyển 97 tỷ USD lợi nhuận về Bộ Tài chính, nhiều hơn 88 tỷ USD lợi nhuận của Saudi Aramco (tập đoàn dầu khí quốc doanh của Ả rập Saudi). Thay vì dùng khoản tiền này để giảm nợ liên bang, Mỹ cần chuyển đầu tư vào RFC mới, có thể phát hành nợ riêng, hút tiết kiệm dư thừa và rót vào hạ tầng, dịch vụ xã hội, y tế, môi trường và đầu tư đô thị. Sau đại dịch Covid-19, cơ sở cho vay đô thị của Fed thành công tạo tiền lệ, dù điều kiện còn kém và số khoản vay khá nhỏ. RFC mớicó thể biến chủ quyền tiền tệ thành công cụ dân chủ ở cấp bang và thành phố.
shared via phenomenal world,
