Cải cách không dựa trên nền thuế mới
28/08/26
Chuyển hóa lớn, nền thuế cũ
Từ năm 2018, dự án Chuyển hóa lần thứ tư của Andrés Manuel López Obrador (AMLO), tìm cách tái tổ chức quyền lực chính trị Mexico: viết lại câu chuyện quốc gia, đổi ưu tiên chi tiêu công và trao thêm trọng lượng cho các chương trình xã hội. Năm 2024, Claudia Sheinbaum Pardo kế thừa dự án, tuy nhiên, điểm nghịch lý là 4T gần như không đụng tới cấu trúc thuế do các chính phủ trước để lại. Trong khi Evo Morales ở Bolivia kết hợp quốc hữu hóa với mở rộng bộ máy tài khóa, còn các chính phủ Đảng Lao động ở Brazil mở rộng cơ sở thuế để chuyển thu nhập cho người nghèo, Mexico lại cố tái phân phối lại và không nghiêm túc cải cách thuế.
Không chỉ là kỹ thuật hay chiến dịch bầu cử, điểm bất thường này phản ánh mô hình chính danh đặc thù: nhà nước đòi hỏi lòng trung thành nhưng không yêu cầu đóng góp tương xứng; công dân đòi quyền lợi nhưng không xem nộp thuế là nghĩa vụ. Ngày nay mô hình ấy chạm giới hạn. Sheinbaum thừa hưởng di sản và cả ràng buộc lớn nhất của 4T: nhà nước không đủ khả năng tự tài trợ cho dự án chuyển hóa.
Lịch sử né tránh thuế
Ở Mỹ Latinh, các dự án tái lập quốc gia thường đi kèm tranh luận tài khóa: ai trả tiền, trả bao nhiêu và để làm gì. Mexico là ngoại lệ. Từ thời thuộc địa, hệ thống thuế phân tầng theo đẳng cấp, đặc quyền và nghĩa vụ khác nhau; thay vì đóng góp, miễn trừ trở thành dấu hiệu địa vị. Chiến tranh giành độc lập phá hủy bộ máy thuộc địa nhưng không dựng được hệ thống thuế hiện đại. Thời Cải cách giữa thế kỷ 19, nhà nước tự do quốc hữu hóa tài sản giáo sĩ và tịch thu đất, nhưng vẫn không tạo được văn hóa thuế hay cơ sở thuế bền vững.
Đầu thế kỷ 20, cách mạng Mexico càng cho thấy nghịch lý: cuộc cách mạng xã hội không có cải cách thuế. Hiến pháp 1917 ghi nhận quyền lao động, phân phối đất cho nông dân và xây dựng nhà nước can thiệp, tuy nhiên không cải tổ tương xứng hệ thống thuế. Nhà nước hậu cách mạng dựa vào nguồn thu bất thường (chủ yếu là tài nguyên thiên nhiên), trong khi đánh thuế trực tiếp ở mức thấp lên tầng lớp giàu và tài sản tích lũy. Đến năm 2024, thu thuế của Mexico vẫn dưới 18% GDP, thấp hơn trung bình Mỹ Latinh và tất cả các nước thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế.
Trong nhiều thập niên, chính phủ duy trì chính danh bằng chi tiêu cho giáo dục, hạ tầng và trợ cấp nhưng không tác động mạnh tới lợi ích thuế của tầng lớp trên. Cuối thập niên 1970, khi mô hình này suy yếu, Mexico chuyển sang thuế giá trị gia tăng, áp dụng năm 1980 và tăng năm 1995: sắc thuế lũy thoái, đánh vào tiêu dùng chung, ít phân biệt khả năng chi trả.
AMLO: Khắc khổ nhưng được lòng dân
AMLO lên cầm quyền với lời hứa đoạn tuyệt chủ nghĩa tân tự do, chống tham nhũng và đưa nhà nước trở lại với nhân dân. Tuy nhiên ông không xây dựng lập luận rõ ràng về tăng thuế. Thông điệp ông sử dụng mang tính đạo lý: không phải thu bao nhiêu, vấn đề là tiền chảy về giới tinh hoa hay về nhân dân. Vì vậy chính phủ theo đuổi công thức “khắc khổ đi cùng hiệu quả”: cắt chi tiêu thừa, xóa ưu đãi thuế cho người nộp thuế lớn, chống trốn thuế và chứng minh ngân sách hiện hữu vẫn đủ nếu được dùng đúng.
Chiến lược này có kết quả khả quan. Từ 2019–2021, Cơ quan Quản lý Thuế tăng thu hiệu quả mà không cần cải cách pháp lý lớn. Trong nhiệm kỳ của AMLO, trên danh nghĩa, phần thu từ người nộp thuế lớn tăng khoảng 60%; năm 2024, tăng từ 2.299 nghìn tỷ peso năm 2018 lên 3.697 nghìn tỷ peso (chưa tính nguồn dầu mỏ). Nhưng các chương trình như Thanh niên xây dựng tương lai, Gieo mầm cuộc sống và lương hưu phổ cập cho người cao tuổi vẫn sử dụng nguồn tài trợ hạn hẹp, không dựa trên cơ chế mở rộng thu thuế khiến ngân sách ngày càng căng.
Đại dịch Covid-19 khiến mâu thuẫn lộ rõ. Trong khi nhiều nước vay nợ và kích thích tài khóa, Mexico giữ cân bằng ngân sách nghiêm ngặt: không cứu trợ lớn, không hỗ trợ trực tiếp phổ cập, không tăng đầu tư công để giảm sốc kinh tế. Đổi lại, chính phủ vẫn giữ được hình ảnh liêm chính tài khóa, tỷ lệ ủng hộ cao và tránh đối đầu trực diện với giới kinh doanh.
Sheinbaum và giới hạn của sự tiếp nối
Sheinbaum lên nắm quyền với lời hứa vừa tiếp tục 4T và xử lý phần bị bỏ ngỏ. Tuy nhiên chỉ sau vài tháng, vết nứt xuất hiện. Khi công đoàn giáo viên bất đồng chính kiến đòi cải cách lương hưu và tăng lương, chính phủ phải thừa nhận không còn dư địa tài khóa. Chỉ riêng năm 2025, chi phí trả nợ của Pemex dự kiến lên tới 180 tỷ peso Mexico. Cùng lúc, Sheinbaum duy trì các chương trình xã hội cũ và thêm ba chương trình mới: lương hưu cho phụ nữ 60–64 tuổi, học bổng phổ cập cho học sinh trung học và chăm sóc y tế tại nhà cho nhóm dễ tổn thương.
Dù thuế đã trở lại chương trình nghị sự, Bộ Tài chính vẫn khẳng định không có kế hoạch cải cách thuế, ngoài vài biện pháp nhỏ như “thuế sức khỏe” với đồ uống có đường. Rủi ro ở giai đoạn hai của 4T chỉ còn là quản trị sự khan hiếm: phân bổ nguồn lực ngày càng mỏng, thay vì mở rộng quyền xã hội. Đặc biệt, không thể có chuyển hóa nếu không có thuế.
shared via phenomenal world,
