Tự do thương mại có thật sự thúc đẩy tăng trưởng?
06/08/26
 |
Đồng thuận lớn, bằng chứng không đơn giản
Trong giới kinh tế học, tự do thương mại thường được xem là một trong những vấn đề hiếm hoi có mức đồng thuận cao. Khảo sát của Đại học Chicago cho thấy các nhà kinh tế tin tác động ròng của tự do thương mại là tích cực. Nghiên cứu của một số nhà kinh tế thuộc Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cũng khẳng định: “có lẽ hơn bất kỳ vấn đề nào khác, các nhà kinh tế đồng ý thương mại quốc tế nên được tự do”.
Lập luận quen thuộc là thương mại tự do nâng cao hiệu quả ở tất cả các quốc gia, từ đó làm tăng năng suất, thúc đẩy tăng trưởng và cải thiện mức sống. Với các nước đang phát triển, đây được coi là mục tiêu chính sách đặc biệt hấp dẫn.
Tuy nhiên, ngay từ khi kinh tế học phát triển hình thành, lợi ích này bị một nhóm học giả nhỏ bền bỉ chất vấn. Raul Prebisch và Gunnar Myrdal đánh giá tự do thương mại khiến các nước Nam bán cầu chuyên môn hóa vào sản phẩm công nghệ thấp, trong khi các nước Bắc bán cầu giàu hơn tập trung vào sản phẩm công nghệ cao. Kết quả, năng suất và tăng trưởng của các nước nghèo bị kìm hãm. Trái lại, dòng chính kinh tế học nhận định Nam bán cầu có thể hưởng lợi từ công nghệ của Bắc bán cầu thông qua đầu vào trung gian rẻ và tiếp cận công nghệ tốt hơn. Vì vậy, xét riêng từ lý thuyết, tác động của tự do thương mại lên tăng trưởng không rõ ràng.
Cuộc kiểm tra của thập niên 1990
Từ thập niên 1980, các nhà hoạch định chính sách phần lớn đi theo đánh giá lạc quan. Sau khi Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) ra đời năm 1995, tự do thương mại được gần như được tất cả các quốc gia chấp nhận, với lời hứa về tăng trưởng cao và mức sống tốt hơn.
Ba mươi năm sau, câu hỏi là: làn sóng tự do hóa thương mại lớn của thập niên 1990 có thật sự làm tăng tốc tăng trưởng không? Khi rà soát và chỉnh sửa lại phân tích thống kê trong nghiên cứu của Antoni Estevadeordal và Alan M. Taylor (vốn kết luận tự do hóa thương mại thúc đẩy tăng trưởng), kết quả dương biến mất.
Cụ thể, phát hiện ban đầu của Estevadeordal và Taylor phụ thuộc vào bốn điểm yếu: các nước ngoại lệ, trong đó có Trung Quốc; dữ liệu thuế quan không nhất quán ở một số nước; năm xử lý chính sách không phù hợp; và loại dữ liệu tăng trưởng được sử dụng. Khi xử lý bốn vấn đề này, không còn cơ sở khẳng định tự do hóa thương mại thập niên 1990 giúp tăng tốc tăng trưởng.
Trung Quốc và vấn đề dữ liệu
Vai trò của Trung Quốc đặc biệt quan trọng. Trong vài thập niên gần đây, tăng trưởng của Trung Quốc là ngoại lệ lịch sử. Cải cách thị trường là một phần câu chuyện, nhưng nhà nước cũng giữ vai trò rất riêng trong quá trình được Isabella Weber gọi là “chủ nghĩa tiệm tiến thử nghiệm”. Về mặt thống kê, Trung Quốc tự do hóa thương mại trong thập niên 1990 giúp tăng trưởng tăng tốc. Tuy nhiên, nhận định tăng trưởng do tự do hóa thương mại gây ra là lập luận yếu. Nhiều yếu tố khác cùng diễn ra: chính sách công nghiệp, kế hoạch hóa kinh tế, yêu cầu chuyển giao công nghệ và tỷ lệ nội địa hóa đối với đầu tư trực tiếp nước ngoài. Phần lớn các yếu tố này rất khó (thậm chí không thể) đưa đầy đủ vào mô hình hồi quy. Khi loại các ngoại lệ như Trung Quốc bằng phương pháp thống kê chuẩn, quan hệ tích cực giữa tự do thương mại và tăng trưởng biến mất.
Thương mại có tác động, nhưng không đồng nhất
Không thể khẳng định tự do thương mại không ảnh hưởng tới tăng trưởng. Kết luận thận trọng hơn là làn sóng tự do hóa thập niên 1990 có khả năng góp phần thúc đẩy tăng trưởng toàn cầu. Tác động của thương mại phụ thuộc vào điều kiện lịch sử, thể chế và kinh tế cụ thể.
Hướng nghiên cứu đáng chú ý là công trình của David DeJong và Marla Ripoll, gần với tinh thần của Prebisch và Myrdal, nhận định tác động của tự do thương mại giữa nước phát triển và đang phát triển có rất nhiều khác biệt: tích cực với nhóm đầu, tiêu cực với nhóm sau. Vì vậy, thay vì lặp lại khẩu hiệu chung về việc tự do thương mại luôn tốt cho tăng trưởng, cần quay lại các phân tích có bối cảnh, phân biệt trường hợp của từng quốc gia, từng giai đoạn và từng đợt thay đổi thuế quan. Thương mại chắc chắn quan trọng, nhưng không nhất thiết theo cách thế giới chính sách luôn kể suốt ba thập niên qua.
shared via phenomenal world,
