Trật tự quốc tế “dựa trên luật lệ” đã rạn vỡ từ lâu trước Tổng thống Donald Trump
19/05/26
Sự trở lại của Tổng thống Donald Trump với chính sách thuế quan tùy tiện, xu hướng hành động đơn phương và thái độ coi nhẹ các chuẩn mực quốc tế khiến nhiều người cho rằng Mỹ đang phá vỡ trật tự toàn cầu hậu chiến. Thủ tướng Canada Mark Carney gọi đây là cú “đứt gãy” với hệ thống đa phương sau Thế chiến II. Nhưng cách nhìn này bỏ qua thực tế quan trọng, trật tự quốc tế “dựa trên luật lệ” chưa bao giờ ổn định và công bằng như nhiều người tưởng. Các cú đứt gãy đã lặp lại nhiều lần trong nhiều thập niên, thường dưới sự dẫn dắt hoặc chi phối của chính Mỹ.
Vì vậy, Trump không đơn giản là người phá hủy trật tự cũ tốt đẹp. Ông là biểu hiện mới nhất của quá trình dài hơn, trong đó Mỹ nhiều lần tái cấu trúc hệ thống quốc tế theo lợi ích bá quyền. Muốn hiểu sự bất ổn hiện nay, cần nhìn lại cách “trật tự dựa trên luật lệ” từng được hình thành, biến dạng và phục vụ quyền lực tài chính toàn cầu.
Chủ nghĩa đa phương bị biến dạng từ đầu
Trật tự hậu chiến thường được gắn với Bretton Woods, Liên Hợp Quốc và khát vọng ngăn thế giới lặp lại Đại suy thoái cùng Thế chiến II. Nhưng hệ thống này đã rẽ hướng ngay sau khi Tổng thống Franklin D. Roosevelt qua đời năm 1945. Chính quyền Truman đặt Chiến tranh Lạnh vào trung tâm chính sách đối ngoại, thay vì tiếp tục khát vọng New Deal về mô hình hợp tác quốc tế rộng lớn, dựa trên đầu tư công, phát triển và việc làm.
Học thuyết Truman, chiến tranh Triều Tiên và đối đầu Mỹ – Liên Xô khiến các thiết chế đa phương non trẻ bị kéo vào logic ý thức hệ. Cùng lúc, cách tiếp cận phát triển ban đầu của Bretton Woods bị thu hẹp. Thay vì hỗ trợ công nghiệp hóa và nâng cao đời sống ở các nước đang phát triển như lợi ích chung, viện trợ của Mỹ chuyển dần sang hỗ trợ kỹ thuật, khoa học và mở rộng vai trò của vốn tư nhân trong cuộc đấu chống cộng.
Năm 1949, thỏa thuận Havana nhằm lập Tổ chức Thương mại Quốc tế, thiết chế có nhiệm vụ phát triển mạnh mẽ, bị bỏ mặc tại Quốc hội Mỹ rồi chết yểu. Từ đó, chủ nghĩa đa phương vẫn giữ phần vỏ thể chế, nhưng tham vọng xây dựng trật tự phát triển cân bằng hơn đã suy yếu. Hệ thống quốc tế tiếp tục nói bằng ngôn ngữ hợp tác, nhưng bên trong đã bắt đầu dịch chuyển theo ưu tiên chiến lược và kinh tế của Washington.
Cú rẽ sang trật tự tài chính tân tự do
Đầu thập niên 1970, cú đứt gãy lớn tiếp theo diễn ra khi Tổng thống Richard Nixon đơn phương đình chỉ khả năng quy đổi USD sang vàng. Đến năm 1973, hệ thống tỷ giá cố định sụp đổ. Mỹ đã phá cam kết cốt lõi của hệ thống Bretton Woods, khiến tương lai thanh toán quốc tế và vai trò đồng USD bị đặt dấu chấm hỏi.
Trong bối cảnh tăng trưởng chậm, lạm phát cao và các cú sốc kinh tế liên tiếp, doanh nghiệp ở các nước phát triển tìm đến thị trường mới và điểm đầu tư chi phí thấp. Các nước đang phát triển từng cố thúc đẩy Trật tự Kinh tế Quốc tế Mới tại Liên Hợp Quốc, nhằm giành thêm quyền kiểm soát tài nguyên, công nghiệp hóa, tài chính và công nghệ. Nhưng nỗ lực này nhanh chóng bị chặn lại vì lợi ích của các nước giàu và doanh nghiệp lớn.
Từ cuối thập niên 1970, mô hình mới xuất hiện, cắt phúc lợi, kiểm soát cung tiền, tự do hóa dòng vốn, dùng thất nghiệp như công cụ điều chỉnh và chuyển thu nhập về phía lợi nhuận. Về quốc tế, điều này tạo ra trật tự tân tự do, nơi quyền di chuyển của vốn và lợi ích tài chính được ưu tiên hơn việc làm, phát triển và không gian chính sách quốc gia.
Chủ tịch Fed Paul Volcker là biểu tượng của bước ngoặt này. Mục tiêu không còn là duy trì hệ thống tiền tệ phục vụ tăng trưởng bao trùm và toàn dụng lao động. Khôi phục ổn định tiền tệ trong thế giới dòng vốn tư nhân tự do, tỷ giá thả nổi và đồng USD được củng cố bằng quyền lực của Fed mới chính là mục tiêu hàng đầu. Vỏ ngoài của Bretton Woods còn đó, nhưng “đường ống bên trong” đã bị thay thế bằng hệ thống mở cho dòng vốn tư nhân.
Đây cũng là cú đứt gãy với cái gọi là “trật tự dựa trên luật lệ”, chỉ khác là cú đứt gãy ấy được thể chế hóa, chuyên môn hóa và khoác ngôn ngữ ổn định tài chính.
Nỗi hoài niệm về trật tự không công bằng
Mark Carney giống như đại diện cho tầng lớp quản trị toàn cầu kiểu Davos. Với tư cách cựu thống đốc ngân hàng trung ương, Carney hiểu rủi ro của hội nhập toàn cầu cực đoan, nhất là sau khủng hoảng tài chính. Nhưng giải pháp của ông vẫn xoay quanh các công thức quen thuộc, dòng vốn tư nhân tự do, đổi mới tài chính, thương mại tự do sâu hơn, hợp tác công – tư, cắt thuế, tăng chi tiêu quân sự và các biện pháp giảm rủi ro cho nhà đầu tư.
Cách nhìn này không xử lý được những hệ quả lớn của siêu toàn cầu hóa, số tỷ phú tăng mạnh, doanh nghiệp tìm kiếm địa tô, người lao động bị tổn thương, hộ gia đình căng thẳng và chính phủ mắc nợ. Nó cũng xem nhẹ sự trỗi dậy của Nam bán cầu và các nhóm như BRICS, phản ứng trước tình trạng lệ thuộc kinh tế và không gian chính sách bị thu hẹp.
Chi tiết đáng chú ý là tại Davos, Carney từng nói nhầm rằng Canada và các nước Bắc Âu chiếm 20% sản lượng kinh tế toàn cầu, trong khi thực tế chưa đến 3%. Ngược lại, BRICS hiện chiếm hơn 30%. Sai sót này cho thấy cách nhìn thế giới vẫn đặt phương Tây ở trung tâm, trong khi tương quan kinh tế toàn cầu đã thay đổi.
Ngay cả các đề xuất cải cách WTO của các cường quốc hạng trung cũng bị bài viết xem là lặp lại trật tự cũ. Dùng ngôn ngữ công bằng, minh bạch, linh hoạt, nhưng chủ yếu nhắm vào các nước đang phát triển, doanh nghiệp nhà nước và chính sách công nghiệp, thay vì đối mặt với quyền lực của các tập đoàn đa quốc gia, thiên đường thuế, quy tắc sở hữu trí tuệ và cơ chế kiện nhà nước của nhà đầu tư.
Cần nền tảng đa phương khác
Thay vì tiếc nuối trật tự trước Trump, thế giới nên quay lại các nguyên tắc sâu hơn từng hình thành trong nửa đầu thập niên 1940. Khi đó, những người theo New Deal coi giới tài chính đặc quyền là nguồn gốc của bất ổn kinh tế và chính trị. Vì vậy, họ muốn kiểm soát tài chính mạnh mẽ ở cả cấp quốc gia lẫn quốc tế.
Trật tự quốc tế ổn định không thể tách khỏi năng lực của nhà nước trong việc theo đuổi chính sách công, tạo việc làm, đầu tư vào phúc lợi chung và bảo vệ người lao động. Nó phải giúp các nước tránh chính sách “làm nghèo láng giềng”, đồng thời hạn chế sự bắt nạt của các cường quốc.
Những nguyên tắc này gồm tăng trưởng bao trùm, tổng cầu mạnh nhờ tiền lương tăng, lao động có tổ chức, toàn dụng lao động, đầu tư công lớn và điều tiết nhà nước để lợi nhuận tư nhân chảy vào đầu tư sản xuất.
Nhìn từ đó, vấn đề hiện nay không chỉ là Trump phá luật. Vấn đề là nhiều luật lệ hiện hành đã được thiết kế để trao quyền quá lớn cho vốn tư nhân và các chủ thể mạnh, trong khi thu hẹp không gian phát triển của các quốc gia yếu hơn.
Trật tự công bằng hơn vì vậy không thể chỉ là phiên bản lịch sự hơn của toàn cầu hóa tân tự do, phải bắt đầu từ việc tái thiết nguyên tắc đa phương theo hướng phục vụ phát triển, việc làm, đầu tư công và quyền tự chủ chính sách. Câu hỏi quan trọng không phải là làm sao quay lại thế giới trước Trump, điều cần quan tâm là làm sao xây dựng hệ thống ít phụ thuộc hơn vào quyền lực tài chính, ít bất bình đẳng hơn và ổn định hơn cho số đông.
shared via phenomenalworld,
