Tây Ban Nha và canh bạc trở thành cường quốc điện mặt trời
10/07/26
Tây Ban Nha muốn biến nắng thành lợi thế công nghiệp. Chính phủ của Thủ tướng Pedro Sánchez đặt mục tiêu đưa nước này thành nhà sản xuất điện mặt trời hàng đầu châu Âu, dùng năng lượng rẻ để nâng cấp nền kinh tế, thu hút sản xuất và tạo việc làm tốt hơn. Tuy nhiên, phía sau những con số ấn tượng là rủi ro lớn: nếu lưới điện, lưu trữ, giá điện và chuỗi cung ứng không theo kịp, chính thành công quá nhanh của điện mặt trời có thể tạo ra cú sụp mới.
Tham vọng xanh của Madrid
Chuyển đổi năng lượng trở thành một trong những vấn đề trung tâm của chính trị Tây Ban Nha. Với liên minh trung tả của ông Sánchez, điện mặt trời không chỉ là chính sách khí hậu mà còn là chiến lược phát triển. Tây Ban Nha có điều kiện tự nhiên thuận lợi bậc nhất châu Âu cho điện mặt trời. Chính phủ muốn tận dụng lợi thế để tái định hướng nền kinh tế sang các hoạt động có giá trị gia tăng cao hơn, tạo việc làm được trả lương tốt và thu hút các nhà sản xuất nhờ chi phí điện thấp. Kết quả ban đầu rất đáng chú ý. Dưới thời Bộ trưởng Chuyển đổi Sinh thái Teresa Ribera, Tây Ban Nha đẩy mạnh đầu tư công, cải cách quy định, rút ngắn quá trình phê duyệt nhà máy điện mặt trời và tạo thêm chắc chắn cho nhà đầu tư về hợp đồng cũng như giá điện. Năm 2025, công suất điện mặt trời lắp đặt dự kiến đạt 49GW, vượt xa mục tiêu ban đầu 39GW vào năm 2030. Chính phủ nâng mục tiêu tỷ trọng năng lượng tái tạo trong sản xuất điện từ 73% lên 81%. Điểm quan trọng là điện mặt trời ở Tây Ban Nha đạt “grid parity”, tức có thể sản xuất điện với chi phí bằng hoặc thấp hơn giá điện từ lưới. Điều này giúp ngành phát triển mà không cần các khoản trợ cấp sản xuất lớn như trước.
Bài học 2010 vẫn còn đeo bám
Ngành điện mặt trời Tây Ban Nha từng trải qua bài học đắt giá. Cuối thập niên 2000, nước này có cơn bùng nổ điện mặt trời, nâng công suất quang điện từ chỉ 125MW năm 2006 lên 4,5GW năm 2012. Khi đó, các mức giá mua điện ưu đãi rất hào phóng kéo nhà đầu tư ồ ạt đổ vào ngành. Năm 2008, Tây Ban Nha trở thành nước đứng thứ hai thế giới về sản xuất điện mặt trời, sau Đức, đồng thời là nước dẫn đầu về điện mặt trời tập trung. Tuy nhiên, mô hình này không bền vững. Số nhà máy được xây vượt xa dự báo, khiến chính phủ phải gánh nghĩa vụ với nhà đầu tư hơn 100 tỷ euro.
Sau khủng hoảng tài chính 2008 và khủng hoảng nợ công châu Âu, chính phủ José Luis Rodríguez Zapatero cắt giá mua điện ưu đãi năm 2011. Doanh thu của 90% nhà máy điện mặt trời giảm 30%, còn công suất lắp đặt mới bị giới hạn 500MW mỗi năm. Khoảng 30.000 nhà đầu tư phá sản. Sau đó, chính phủ Mariano Rajoy áp thêm “thuế mặt trời” với người tự dùng điện mặt trời, làm niềm tin vào ngành suy giảm mạnh. Thuế này chỉ bị bãi bỏ năm 2019 dưới thời Sánchez.
Hôm nay, điều kiện thị trường đã khác. Chính phủ không còn cần trợ cấp lớn như trước, các hợp đồng mua bán điện dài hạn giữa nhà sản xuất và người tiêu dùng dần thay thế giá mua điện cố định. Khoảng 2/3 dự án điện mặt trời được bảo đảm bằng các hợp đồng này. Tuy nhiên, rủi ro mới không nằm ở trợ cấp, mà ở hạ tầng và chính cấu trúc thị trường điện.
Khi quá nhiều nắng làm giá điện sụp
Điện mặt trời càng phát triển nhanh, nguy cơ “dư cung mặt trời” càng lớn. Vào những ngày nắng mạnh cuối xuân và mùa hè, sản lượng điện mặt trời có thể tăng vọt đúng lúc nhu cầu không đủ hấp thụ. Khi đó, giá điện bán buôn giảm sâu, thậm chí có thể xuống âm. Hiện tượng này được gọi là “price cannibalization”, tức chính sự thành công của năng lượng tái tạo làm giá điện giảm đến mức biên lợi nhuận của nhà sản xuất bị ăn mòn. Nếu kéo dài, nó có thể khiến nhà đầu tư giảm hứng thú với các dự án mới, đe dọa mục tiêu chuyển đổi xanh.
Rủi ro nghiêm trọng hơn vì Tây Ban Nha còn thiếu năng lực lưu trữ và truyền tải. Điện mặt trời không giống dầu hay hạt nhân mà phát mạnh khi có nắng, không nhất thiết trùng với thời điểm hệ thống cần điện nhất. Nếu thiếu pin quy mô lớn, thủy điện tích năng, lưới cao áp và kết nối với nước láng giềng, sản lượng dư thừa sẽ làm nghẽn lưới và ép giá xuống. Nhà vận hành lưới Red Eléctrica de España, vốn được tư nhân hóa một phần, đang gặp khó trong xử lý lượng lớn hồ sơ xin đấu nối. Tình trạng đầu cơ giấy phép cũng làm tắc nghẽn hệ thống, khi một số bên giữ quyền đấu nối mà không thật sự có ý định xây nhà máy.
Chính trị nông thôn và rủi ro cánh hữu
Tham vọng năng lượng của Madrid còn gặp phản ứng từ nông thôn. Nhiều cộng đồng địa phương bị ảnh hưởng bởi các nhà máy điện mặt trời và điện gió quy mô lớn, trong khi lợi ích kinh tế trực tiếp không rõ ràng. Họ thấy đất đai bị thay đổi, cảnh quan bị chiếm dụng, nhưng việc làm, hạ tầng và thu nhập không tăng tương xứng. Cánh hữu tìm cách khai thác bất mãn này. Đảng Nhân dân bảo thủ hứa kéo dài thời gian vận hành các nhà máy điện hạt nhân dự kiến đóng cửa và đề xuất đánh thuế năng lượng tái tạo. Vox, đảng cực hữu có thể trở thành đối tác liên minh, hoài nghi rõ rệt hơn với chuyển đổi xanh. Nếu chính phủ mới đảo chiều chính sách, các công ty điện mặt trời đang hoạt động có thể đối mặt thêm bất ổn. Lịch sử cú sụp năm 2010 khiến nhà đầu tư trong ngành đặc biệt nhạy cảm với rủi ro chính trị.
Phụ thuộc vào tấm pin Trung Quốc
Thách thức lớn nhất không chỉ nằm trong nước. Giống phần lớn châu Âu, Tây Ban Nha phụ thuộc nhiều vào tấm pin mặt trời Trung Quốc. Chuỗi cung ứng tấm pin rất phức tạp: tinh luyện silicon, sản xuất thỏi silicon đơn tinh thể hoặc đa tinh thể, cắt thành wafer, biến wafer thành tế bào quang điện, lắp ráp thành tấm pin, rồi sản xuất cáp và bộ biến tần. Tấm pin mặt trời không cần đất hiếm và chủ yếu làm từ silicon, khoáng vật phổ biến thứ hai trên Trái đất. Song để dùng trong pin, silicon phải được tinh luyện tới độ tinh khiết ít nhất 99,99%, quá trình tiêu tốn nhiều năng lượng.
Đầu thập niên 2000, ngành này còn do các công ty châu Âu và Nhật Bản chi phối. Nay Trung Quốc cung cấp khoảng 80% tấm pin mặt trời toàn cầu và thống trị tới 90% chuỗi cung ứng. Họ đạt được vị thế này nhờ trợ cấp lớn, mua thiết bị sản xuất từ châu Âu, tự động hóa cao và điện than rẻ cho các khâu tiêu tốn năng lượng như tinh luyện polysilicon. Tây Ban Nha từng có nhiều doanh nghiệp tham gia các khâu của chuỗi sản xuất pin mặt trời, nhưng mất phần lớn năng lực ấy. Theo một số ước tính, nước này vẫn giữ khoảng 60% chuỗi giá trị, gồm một phần năng lực tinh luyện polysilicon, nhưng tấm pin Trung Quốc vẫn gần như không thể đánh bại: rẻ hơn khoảng 20% so với hàng châu Âu và có chất lượng trung bình cao hơn.
Nhà nước không thể chỉ làm trọng tài
Chính sách của Tây Ban Nha hiện dựa nhiều vào điều tiết, cải cách thủ tục và huy động đầu tư tư nhân. Cách tiếp cận này giúp ngành bứt phá, nhưng có thể không đủ cho giai đoạn tiếp theo. Để tránh dư cung làm giá điện sụp, Tây Ban Nha cần đầu tư lớn vào lưu trữ năng lượng, lĩnh vực hiện chưa đủ hấp dẫn về thương mại. Để tránh phá sản hàng loạt khi giá bán buôn xuống quá thấp, nhà nước có thể phải tính tới cơ chế bảo đảm giá điện tối thiểu. Để giảm phụ thuộc Trung Quốc, Tây Ban Nha và EU cần chính sách công nghiệp theo chiều dọc, trong đó các nước châu Âu chuyên môn hóa vào từng khâu của chuỗi giá trị, từ vật liệu, tế bào, tấm pin đến bộ biến tần và lưới điện.
Điều này đòi hỏi phối hợp cấp châu lục. Không một nước châu Âu đơn lẻ nào dễ dàng tái tạo toàn bộ chuỗi cung ứng mặt trời. Nhưng nếu EU muốn có chủ quyền công nghiệp xanh, chỉ nhập tấm pin rẻ từ Trung Quốc rồi lắp đặt trong nước là chưa đủ.
Từ quốc gia đầy nắng đến cường quốc công nghiệp xanh
Điện mặt trời Tây Ban Nha vượt kỳ vọng. Tuy nhiên, đạt grid parity mới chỉ là điểm khởi đầu. Hệ thống năng lượng tái tạo quy mô lớn cần lưới điện mạnh hơn, lưu trữ tốt hơn, cơ chế giá bền vững hơn, đồng thuận xã hội rộng hơn và năng lực sản xuất phần cứng trong nước hoặc trong châu Âu. Nếu chỉ dựa vào thị trường, tăng trưởng nhanh có thể tự làm suy yếu chính nó. Khi giá điện bị “ăn mòn”, đầu tư tư nhân sẽ chậm lại đúng lúc nhà nước cần tăng tốc để đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0.
Vì vậy, Tây Ban Nha phải chọn vai trò mới cho nhà nước. Không chỉ là người cấp phép, dọn đường và điều tiết nhà đầu tư, nhà nước cần trở thành kiến trúc sư của hệ sinh thái năng lượng tái tạo: đầu tư vào lưu trữ, bảo đảm hạ tầng truyền tải, chia lợi ích với nông thôn và phối hợp với EU để tái xây dựng chuỗi cung ứng. Nếu làm được, Tây Ban Nha có thể biến nắng thành lợi thế phát triển. Nếu không, giấc mơ cường quốc điện mặt trời có thể bị ảnh hưởng bởi bài học cũ: ngành bùng nổ quá nhanh, nhưng thiếu nền móng đủ sâu để đứng vững.
shared via phenomenalworld,
