Stephen Marglin và cuộc tranh luận về kinh tế học chính thống
15/09/26
Từ Harvard đến kinh tế học cấp tiến
Stephen Marglin là giáo sư kinh tế tại Đại học Harvard, nơi ông giảng dạy từ sau khi được trao biên chế năm 1968. Trong giới kinh tế học, ông nổi tiếng không chỉ vì vị trí học thuật lâu dài, mà còn vì hành trình rời xa kinh tế học tân cổ điển để trở thành một trong những tiếng nói cấp tiến phê phán nền tảng của chính thống kinh tế.
Một trong những công trình được trích dẫn nhiều nhất của Marglin là bài viết “What Do Bosses Do?” Bài này đặt câu hỏi tưởng như đơn giản: ông chủ thực sự làm gì? Theo Marglin, hệ thống phân công lao động giữa công nhân, quản lý và giới chủ không nhất thiết được tổ chức vì hiệu quả kỹ thuật hay năng suất cao hơn. Nó còn phục vụ mục tiêu tích lũy, củng cố quyền lực và kiểm soát của giới chủ với quá trình sản xuất.
Marglin nổi bật với nghiên cứu cùng Amit Bhaduri năm 1990, phân biệt giữa mô hình tăng trưởng dựa vào tiền lương và mô hình tăng trưởng dựa vào lợi nhuận. Trong mô hình dựa vào tiền lương, tái phân phối thu nhập có thể làm tăng việc làm và năng suất. Trong mô hình dựa vào lợi nhuận, điều này không xảy ra. Cách tiếp cận này đi ngược giả định tân cổ điển cho rằng tăng trưởng chủ yếu đến từ công nghệ và gia tăng các yếu tố sản xuất.
Kinh tế học không vô tư như nó tự nhận
Marglin cho biết nhiều người cho rằng ông chỉ dám bộc lộ khuynh hướng cấp tiến sau khi có biên chế tại Harvard. Ông thừa nhận trình tự sự kiện đúng là như vậy: được đào tạo theo tân cổ điển, có biên chế, rồi đổi hướng. Tuy nhiên, ông bác bỏ quan hệ nhân quả đơn giản ấy.
Điều làm ông thay đổi là trải nghiệm chính trị và trí tuệ cuối thập niên 1960. Trong năm học 1967–1968, Marglin ở Ấn Độ, làm về quy hoạch tài nguyên nước và giảng dạy tại Viện Thống kê Ấn Độ. Nhiều sinh viên lớn lên trong những làng quê có đời sống cộng đồng mạnh. Với họ, lý thuyết kinh tế bắt đầu từ lợi ích cá nhân không mấy ăn nhập với thực tế sống.
Cùng thời điểm đó, phong trào phản chiến, các vụ ám sát Martin Luther King và Robert Kennedy, biểu tình tháng 5 tại Pháp và phong trào sinh viên ở Harvard khiến Marglin nhìn lại vai trò của kinh tế học. Ông đi đến kết luận rằng kinh tế học không chỉ miêu tả thế giới. Kinh tế học còn hợp thức hóa trật tự kinh tế hiện hữu.
Đọc lại Keynes cho thế kỷ 21
Trong cuốn Raising Keynes, Marglin muốn phục hồi tinh thần cấp tiến của Keynes. Theo ông, Lý thuyết tổng quát của Keynes không nên bị thu hẹp thành học thuyết về “trục trặc” hay “khiếm khuyết” thị trường. Keynes thực chất phê phán những đặc điểm căn bản của hệ thống tư bản.
Điểm đầu tiên là thị trường cạnh tranh hoàn hảo không tự dẫn tới toàn dụng lao động. Ngay cả khi gạt bỏ các méo mó và bất toàn, chủ nghĩa tư bản vẫn không có cơ chế tự điều chỉnh bảo đảm mọi người có việc làm. Kinh tế học chính thống thường tin rằng trong dài hạn, cung và cầu lao động sẽ tự cân bằng. Marglin cho rằng cách hiểu này bị đảo ngược. Không phải cầu lao động điều chỉnh theo cung lao động. Chính cung lao động bị kéo vào hệ thống khi tư bản cần thêm “đội quân dự bị”.
Tại Mỹ, thế kỷ 20 đã chứng kiến ba nguồn lao động dự bị lớn: nông dân gia đình, phụ nữ và người nhập cư. Khi hệ thống cần lao động, nó mở rộng phạm vi huy động các nhóm này vào thị trường.
Lãi suất, tài khóa và Thỏa thuận Xanh mới
Marglin sửa lại lý thuyết lãi suất của Keynes. Theo ông, đóng góp lớn của Keynes là đặt lãi suất trong thị trường tài sản tài chính, thay vì trong “nền kinh tế thực” như lý thuyết chính thống. Lãi suất ảnh hưởng đến đầu tư. Nhưng đầu tư và tiết kiệm không tự quyết định lãi suất.
Tuy nhiên, Marglin cho rằng Keynes chưa có lý thuyết đầy đủ về mức lãi suất. Trên thực tế, ngân hàng trung ương lấp khoảng trống này bằng cách ấn định lãi suất ngắn hạn. Điều đó càng cho thấy kinh tế tư bản không thể được hiểu như hệ thống thị trường tự vận hành, tách khỏi thiết chế công quyền.
Từ đây, Marglin bàn đến “tài chính chức năng”, ý tưởng cho rằng ngân sách nhà nước nên phục vụ nhu cầu của nền kinh tế, thay vì bị trói vào mục tiêu cân bằng ngân sách. Với các chương trình như Thỏa thuận Xanh mới, câu hỏi không phải là “lấy tiền ở đâu” theo nghĩa kế toán đơn giản. Câu hỏi đúng hơn là nền kinh tế có còn năng lực sản xuất, lao động và nguồn lực chưa được huy động hay không.
Nếu kinh tế đang thất nghiệp và cầu tư nhân yếu, đầu tư công xanh có thể vừa tạo việc làm, vừa tái cấu trúc nền kinh tế. Nếu kinh tế đã toàn dụng, tăng đầu tư công đòi hỏi giảm cầu ở nơi khác, chẳng hạn thông qua thuế với người giàu. Khi ấy, thuế không nhằm cân bằng ngân sách vì đạo lý tài khóa, mà để giữ tổng cầu trong giới hạn năng lực sản xuất.
Kinh tế học là lựa chọn chính trị
Ở cuối cuộc phỏng vấn, Marglin nhấn mạnh kinh tế học không trung lập như nó thường tự trình bày. Những mô hình về tiết kiệm, tiêu dùng hay tác nhân đại diện thường phản ánh kinh nghiệm của nhóm có thu nhập ổn định, không phải đa số sống bằng đồng lương bấp bênh.
Với ông, kinh tế học trước hết là ngành mang tính chuẩn tắc. Nó chứa phán đoán đạo đức và chính trị về con người, thị trường và xã hội. Vấn đề không phải loại bỏ mọi giả định giá trị, mà là thành thật về chúng. Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất không chỉ là kinh tế vận hành ra sao, mà là nó nên phục vụ ai, nên dựa vào thị trường đến mức nào, và làm thế nào để bảo vệ những người dễ tổn thương nhất.
shared via phenomenalworld,
