Từ chiến tranh Iran đến túi nhựa ở Đài Bắc
11/05/26
Đài Loan dùng nhựa nhiều đến mức túi nilon gần như trở thành hạ tầng vô hình của đời sống hằng ngày. Tuy nhiên, khi chiến tranh Iran làm gián đoạn dòng hóa dầu từ Trung Đông, những chiếc túi tưởng rẻ và luôn sẵn có bỗng phơi bày sự thật: tiện lợi hằng ngày cũng phụ thuộc vào chuỗi cung ứng toàn cầu mong manh.
Túi nhựa trong từng nhịp sống
Tại các khu chợ thực phẩm nổi tiếng của Đài Bắc, nhựa hiện diện gần như mọi quầy hàng. Người mua sữa đậu nành, ổi chín hay thịt heo xay thường đựng trong túi riêng. Các quán ăn đóng mì, há cảo, trà sữa vào túi nhựa để giao cho tài xế. Tại hiệu thuốc và phòng khám y học cổ truyền, thuốc viên và thảo dược cũng được cho vào túi nhựa có nhãn để ghi thông tin bệnh nhân, đơn thuốc và liều dùng.
Đây không đơn thuần là thói quen tiêu dùng. Ở Đài Loan, túi nhựa trở thành một phần cách đô thị vận hành: nhanh, tiện, sạch, rẻ; phù hợp với nhịp sống phụ thuộc vào đồ ăn mang đi, giao hàng và mua sắm hằng ngày. Vật dụng nhỏ, dùng một lần, lại âm thầm nâng đỡ cả chuỗi hoạt động từ chợ truyền thống đến quán ăn, hiệu thuốc và cửa hàng bao bì.
Cú sốc từ nguồn hóa dầu
Chính sự tiện lợi khiến Đài Loan dễ tổn thương. Từ khi chiến tranh Iran làm gián đoạn dòng hóa dầu, các nhà sản xuất nhựa trên đảo phải chạy đua tìm nguồn thay thế. Một số chuyển sang mua khí dầu mỏ hóa lỏng từ Mỹ, loại nguyên liệu có thể dùng để sản xuất nhựa. số khác tìm nguồn hàng từ Trung Quốc, nơi nhiều doanh nghiệp Đài Loan có quan hệ cung ứng lâu năm.
Tâm điểm của cú sốc là Formosa Petrochemical, nhà sản xuất nhựa chính của Đài Loan. Công ty nhập khẩu khoảng 2/3 lượng naphtha, nguyên liệu hóa dầu dùng để sản xuất nhựa, phần lớn từ Trung Đông. Song, từ đầu tháng 3, các tàu chở naphtha từ Vịnh Ba Tư không còn cập cảng như bình thường.
Thiếu hụt buộc Formosa Petrochemical đóng một trong hai dây chuyền sản xuất. Theo người phát ngôn Lin Keh-yen, công suất của công ty giảm khoảng 42% so với mức thông thường. Ông nói gián đoạn lần này còn nghiêm trọng hơn các cú sốc do đại dịch Covid-19 hay cuộc chiến Ukraine gây ra.
Tháng 3, công ty vẫn có thể giao hàng nhờ tồn kho. Sang tháng 4, lượng dự trữ bắt đầu không đủ. Theo Jerry Pai, cựu chủ tịch Supply Chain Management Institute, Đài Loan cho hay, ngay khi tàu chở naphtha lưu thông trở lại qua eo biển Hormuz, nguồn cung nhựa của Đài Loan cũng cần ít nhất một tháng để ổn định trở lại.
Chợ, quán ăn và hiệu thuốc cùng chịu áp lực
Cú sốc nguồn cung không dừng ở nhà máy hóa dầu mà đi vào chợ, quán ăn, hiệu thuốc và các cửa hàng nhỏ.
Tại chợ công Xizhou, một trong những chợ thực phẩm truyền thống lâu đời nhất khu vực Đài Bắc, Hung Ming-he hiểu rõ nhựa len vào đời sống như thế nào. Ông vừa điều hành tổ chức quản lý chợ, vừa sở hữu quầy há cảo thịt heo nổi tiếng. Để làm há cảo, ông cần thịt heo xay, hành lá, bao bì, hộp đựng và túi giao hàng; từng công đoạn đều cần nhựa.
Khi giá nhựa tăng, tiểu thương bắt đầu tính đến chuyện chuyển chi phí sang khách hàng. Tại nhiều mô hình kinh doanh nhỏ, nhựa không còn là vật phụ trợ, mà là một phần của chi phí vận hành. Khi nguồn cung bị siết, biên lợi nhuận vốn mỏng của tiểu thương cũng bị ép thêm.
Tại hiệu thuốc hoạt động 20 năm, Wang Ming-yuan thường đặt loại túi nhựa riêng in tên cửa hàng, chỗ ghi thông tin đơn thuốc và liều dùng. Giữa tháng 3, khi đặt hàng mới, nhà cung cấp nói không biết khi nào có thể giao; ngày 12/4, bà hết túi và chuyển sang dùng túi giấy, dù loại này vẫn có phần nhựa bên trong, và lo lựa chọn thay thế này cũng có thể khan hiếm.
Quán mì gạo gần chợ Xizhou cũng bắt đầu tính thêm 1 Đài tệ, khoảng 3 xu Mỹ, cho mỗi túi nhựa khách sử dụng. Quản lý Yeh Pi-chiu nói mọi thứ liên quan đến nhựa đều tăng giá; khoản phí không nhằm kiếm lời, mà để khách hàng ý thức hơn về lượng nhựa họ dùng.
Vì sao Đài Loan lệ thuộc vào nhựa?
Đài Loan nằm trong nhóm dùng nhựa nhiều nhất thế giới. Năm ngoái, dữ liệu chính phủ cho thấy hòn đảo sử dụng 229.008 tấn túi nhựa, tương đương khoảng 50 tỷ túi loại 4 gram; một phần được tái xuất khẩu, nhưng quy mô vẫn phản ánh mức độ phụ thuộc rất lớn.
Nguyên nhân từ việc Đài Loan có ngành nhựa nội địa mạnh. Formosa Plastics Group là một trong những nhà sản xuất nhựa lớn nhất thế giới và đồng sở hữu Formosa Petrochemical, một trong những nhà lọc dầu lớn của châu Á. Khi ngành nhựa lớn mạnh, sản phẩm nhựa rẻ và dễ tiếp cận.
Tuy nhiên, yếu tố văn hóa tiêu dùng cũng quan trọng không kém. Đồ ăn mang đi phổ biến, chợ truyền thống vẫn giữ vai trò lớn, dịch vụ giao hàng phát triển, người bán muốn đóng gói nhanh và sạch; túi nhựa đáp ứng gần như mọi yêu cầu.
Nghịch lý là hệ thống tái chế hiệu quả của Đài Loan có thể góp phần duy trì thói quen dùng một lần. Khi người dân tin rằng rác nhựa được thu gom và tái chế, cảm giác tội lỗi khi vứt chiếc túi, chai hay dụng cụ nhựa sau một lần dùng cũng giảm đi. Tái chế giúp xử lý hậu quả, nhưng không nhất thiết làm giảm nhu cầu ngay từ đầu.
Cái giá của sự tiện lợi
Cuộc khủng hoảng nhựa Đài Loan phơi bày mâu thuẫn quen thuộc của kinh tế hiện đại. Những vật dụng rẻ nhất, nhẹ nhất và dễ bị xem thường nhất lại dựa vào mạng lưới sản xuất phức tạp: dầu khí, hóa dầu, vận tải biển, eo biển chiến lược, nhà máy lọc dầu, nhà sản xuất bao bì và hàng triệu giao dịch nhỏ mỗi ngày.
Trong ngắn hạn, Đài Loan có thể tìm nguồn naphtha khác, nhập thêm khí dầu mỏ hóa lỏng hoặc mua thêm sản phẩm từ Trung Quốc. Tuy nhiên, về dài hạn, câu hỏi lớn hơn là liệu hòn đảo có thể giảm lệ thuộc vào nhựa dùng một lần.
Túi nhựa vốn là vật dụng nhỏ đến mức dễ bị xem nhẹ. Tuy nhiên, khi chúng biến mất khỏi quầy hàng, người ta mới nhận ra chúng âm thầm gánh phần lớn nhịp sống đô thị. Với Đài Loan, cuộc khủng hoảng này không chỉ là chuyện thiếu nhựa mà là khoảnh khắc thói quen tiêu dùng phải đối mặt với cái giá thật của tiện lợi.
shared via nytimes,
