Puerto Rico và thập kỷ dưới hội đồng kiểm soát tài chính
22/09/26
 |
| Năm 2018, những ngôi nhà bị hư hại do bão Maria, Suarez, Puerto Rico. Ảnh: FEMA/K.C. Wilsey |
Cơn bão đến sau cuộc khủng hoảng dài
Tháng 9/2017, bão María đổ bộ vào Puerto Rico, phá hủy lưới điện, làm mất 80% mùa màng, đánh sập phần lớn mạng di động, đường dây điện thoại và cáp internet trên mặt đất. Thiệt hại kinh tế được ước tính quanh mức 100 tỷ USD. Nhiều khu vực chìm trong mất điện gần một năm, hệ thống điện đến nay vẫn thường xuyên hỏng hóc.
Tuy nhiên, María không tạo ra khủng hoảng từ con số 0. Trước cơn bão, Puerto Rico đã trải qua một thập kỷ suy thoái, thất nghiệp cao, mất điện, thiếu nước sạch và đình trệ kinh tế. Năm 2015, chính quyền vùng lãnh thổ này tuyên bố không thể trả gần 72 tỷ USD nợ, cùng khoảng 50 tỷ USD nghĩa vụ lương hưu chưa được tài trợ.
Một năm sau, Quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật Giám sát, Quản lý và Ổn định Kinh tế Puerto Rico (PROMESA). Đạo luật này mở đường cho một trong những cuộc tái cơ cấu kiểu phá sản lớn nhất trong lịch sử Mỹ. Nhưng nó cũng đặt tài chính Puerto Rico dưới quyền một hội đồng kiểm soát không do dân bầu, được người dân địa phương gọi là la junta.
Hội đồng đứng trên chính quyền dân cử
PROMESA trao cho hội đồng bảy thành viên quyền lực rất rộng: chứng nhận kế hoạch tài khóa và ngân sách, rà soát luật và hợp đồng công, yêu cầu dữ liệu từ cơ quan nhà nước, buộc chính quyền Puerto Rico tuân thủ các mục tiêu tài khóa. Thống đốc và cơ quan lập pháp địa phương bị cấm kiểm soát, giám sát hay đánh giá hội đồng.
Về mặt kỹ thuật, hội đồng đã đạt được mục tiêu đặt ra, nợ của Puerto Rico giảm gần một nửa. Tuy nhiên, cái giá phải trả rất lớn. Quyền quyết định kinh tế bị chuyển khỏi các thiết chế dân cử tại San Juan sang cơ quan do Washington ủy quyền. Các chương trình xã hội bị cắt giảm, nhiều dự án hạ tầng bị bỏ lại, ưu tiên trả nợ cho trái chủ được đặt lên trên nhu cầu công cộng.
Mười năm sau khi PROMESA ra đời, hội đồng vẫn còn tồn tại. Luật quy định hội đồng sẽ rời đi khi Puerto Rico phục hồi tài khóa và kinh tế, nhưng tiêu chí đó được xác định như thế nào vẫn là câu hỏi mở. Quan trọng hơn, người dân Puerto Rico không có quyền quyết định trực tiếp thời điểm ấy.
Nợ công và cấu trúc thuộc địa
Cuộc khủng hoảng nợ trong lịch sử dài hơn của Puerto Rico. Sau Chiến tranh Mỹ, Tây Ban Nha, Puerto Rico được Tây Ban Nha nhượng lại cho Mỹ theo Hiệp ước Paris năm 1898. Các đạo luật định hình vùng lãnh thổ này như thực thể thuộc về Mỹ nhưng không phải một phần đầy đủ của Mỹ.
Năm 1917, Đạo luật Jones-Shafroth trao quốc tịch Mỹ cho người Puerto Rico, đồng thời củng cố quyền kiểm soát của Quốc hội Mỹ với các vấn đề chính trị và kinh tế của quần đảo. Hệ quả quan trọng là cơ chế miễn thuế ba tầng cho trái phiếu Puerto Rico, khiến chúng hấp dẫn đặc biệt với nhà đầu tư Mỹ. Trong khi đó, Đạo luật Hàng hải năm 1920 buộc thương mại đường biển giữa Puerto Rico và Mỹ phải dùng tàu đủ điều kiện của Mỹ, góp phần làm chi phí sinh hoạt tăng.
Sau Thế chiến II, Washington thúc đẩy Puerto Rico thành trung tâm sản xuất xuất khẩu thông qua lao động rẻ, ưu đãi thuế và tiếp cận thị trường Mỹ. Điều khoản 936 của Bộ luật Thuế Mỹ năm 1976 tiếp tục khuyến khích doanh nghiệp Mỹ đặt hoạt động tại Puerto Rico bằng cách cho phép chuyển lợi nhuận về Mỹ mà không phải đóng thuế thu nhập doanh nghiệp liên bang.
Mô hình này tạo tăng trưởng trong một thời gian, đặc biệt trong dược phẩm, thiết bị y tế, điện tử và tài chính. Song nó cũng khiến Puerto Rico phụ thuộc vào các quy định thuế do Quốc hội Mỹ kiểm soát. Năm 2006, khi Điều khoản 936 bị loại bỏ dần rồi chấm dứt, trụ cột phát triển biến mất. Cùng năm đó, Puerto Rico rơi vào suy thoái.
Khi tài chính thay thế phát triển
Thay vì xây dựng hệ thống thuế đủ mạnh để thay thế mô hình cũ, Puerto Rico ngày càng dựa vào thị trường tài chính. Trái phiếu được phát hành để bù thâm hụt, đảo nợ và trả các nghĩa vụ cũ. Các ngân hàng, tổ chức bảo lãnh phát hành, hãng xếp hạng tín nhiệm, công ty bảo hiểm và quỹ đầu cơ dần tham gia sâu vào quản trị tài khóa của Puerto Rico.
Nhiều công cụ nợ có cấu trúc rất bất lợi. Một phần lớn nghĩa vụ không đến từ tiền vay ban đầu, mà từ lãi tích lũy và các giao dịch tái cấp vốn phức tạp. Các quỹ đầu cơ mua trái phiếu mất giá sâu, dùng kiện tụng để tìm thỏa thuận có lợi. Nợ công trở thành cơ chế chuyển của cải ra ngoài Puerto Rico, trong khi cư dân phải chịu hậu quả của thắt lưng buộc bụng.
Ngoài tái cơ cấu nợ, PROMESA còn tạo ra mô hình quản trị mới, nơi các hãng luật, tư vấn, ngân hàng đầu tư và chuyên gia tài chính được trả phí từ tiền thuế của Puerto Rico. Từ năm 2017, hơn 1,5 tỷ USD, thậm chí theo một số ước tính hơn 2 tỷ USD, đã được chi cho các đội ngũ chuyên nghiệp này.
Cái giá xã hội của thắt lưng buộc bụng
Chi phí xã hội rất rõ. Từ năm 2006, 673 trường công đã đóng cửa. Ngân sách Đại học Puerto Rico bị cắt sâu, học phí gần như tăng gấp ba. Các đô thị mất ngân sách trong khi vẫn phải ứng phó bão, động đất và đại dịch. Hệ thống điện PREPA bị thúc đẩy tư nhân hóa; từ khi quá trình này bắt đầu, hóa đơn điện tăng, nước tăng giá, nhưng mất điện và thiếu nước vẫn tiếp diễn.
Khi dịch vụ công bị thu hẹp, Puerto Rico lại được quảng bá như trung tâm tài chính ngoài khơi, với ưu đãi thuế lớn cho ngân hàng quốc tế, quỹ đầu tư, nhà quản lý tài sản, nhà đầu tư tiền mã hóa và người giàu chuyển đến.
Vì thế, PROMESA không chỉ là câu chuyện xử lý nợ. Nó đặt ra câu hỏi ai có quyền quyết định ngân sách, tài sản công và mô hình phát triển của Puerto Rico. Nếu không thay đổi cấu trúc quyền lực khiến khủng hoảng nảy sinh, sự ra đi của la junta, bất kỳ khi nào xảy ra, có thể vẫn không đồng nghĩa với việc người Puerto Rico lấy lại quyền kiểm soát thực sự đối với tương lai kinh tế.
shared via phenomenalworld,
