Hạ tầng viễn thông và bài toán chủ quyền công
20/08/26
 |
| Tháp Viễn thông ở Montjuïc, Tây Ban Nha |
Khi đời sống xã hội đi qua hạ tầng tư nhân
Đại dịch Covid-19 khiến giãn cách xã hội trở thành chuẩn mực và luật lệ, đẩy nhiều hoạt động đời sống như gặp gỡ bạn bè, gia đình, dự lễ tôn giáo, hẹn hò lên các nền tảng hội nghị video. Zoom – vốn là công cụ doanh nghiệp, trở thành hạ tầng xã hội; góp phần định giá cổ phiếu của công ty thông qua sự phụ thuộc của người, từ đó đặt ra câu hỏi chính: đời sống xã hội (đặc biệt khi bị đại dịch tái cấu trúc) nên thiết lập quan hệ như thế nào với quyền sở hữu tư nhân viễn thông?
Hiện có hai chế độ pháp lý điều chỉnh sở hữu và tiếp cận công nghệ viễn thông. Thứ nhất: luật chống độc quyền và quy chế tiện ích công, tập trung vào sức mạnh thị trường, coi một số hạ tầng tư nhân là “thiết yếu” và buộc doanh nghiệp cho đối thủ, người tiêu dùng tiếp cận với điều kiện hợp lý. Thứ hai: quy chế hạ tầng trọng yếu đặt viễn thông dưới lăng kính an ninh quốc gia và an ninh kinh tế. Tuy nhiên cả hai đều giữ nguyên mô hình kinh doanh tư nhân của ngành viễn thông, dẫn đến không bảo đảm được việc cung cấp công cụ truyền thông thiết yếu như dịch vụ công dân sự.
Từ chống độc quyền đến nguyên tắc trung lập internet
Gốc rễ của học thuyết “essential facilities” (Hạ tầng thiết yếu) nằm ở các án lệ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Năm 1876, trong vụ Munn kiện bang Illinois, nông dân vận động thành công buộc chính phủ áp giá trần cho dịch vụ lưu kho và vận chuyển nông sản. Năm 1912, tòa án phán quyết chủ cầu đường sắt không được từ chối cho toa xe của đối thủ đi qua. Sau đó, tư duy này được áp dụng vào công nghệ: Thập niên 1990, Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC) điều tra Microsoft vì gắn sản phẩm với Windows; năm 2001, tranh tụng tiếp tục quanh Internet Explorer; năm 2017, Ủy ban châu Âu buộc Google để công cụ so sánh mua sắm của đối thủ được đấu thầu bình đẳng vị trí đứng đầu kết quả tìm kiếm.
Tranh luận tương tự xuất hiện trong nguyên tắc trung lập internet. Ban đầu, Internet được hình dung là hệ thống phi tập trung, ít bị quản lý, đặc biệt sau Đạo luật Viễn thông 1996. Đến 2005, Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) ban hành bộ nguyên tắc “internet mở”. Sau khi Comcast bị khiếu nại năm 2007 vì can thiệp ứng dụng ngang hàng, năm 2010, FCC ban hành Lệnh Internet Mở, cấm nhà cung cấp băng thông rộng chặn hoặc phân biệt đối xử vô lý với nội dung hợp pháp. Nhưng đến năm 2014, Verizon thắng kiện, khiến các quy tắc chặn và phân biệt đối xử bị loại bỏ.
Năm 2015, FCC thử lại bằng việc xếp nhà cung cấp internet vào nhóm “dịch vụ viễn thông” và “common carriers” (đơn vị truyền tải nội dung có nghĩa vụ phục vụ công bằng) theo điều 2 của Đạo luật Truyền thông 1934. Sau khi tổng thống Donald Trump đắc cử, Ajit Pai – chủ tịch FCC đảo ngược quy tắc này bằng “Sắc lệnh Khôi phục Tự do Internet”, chỉ giữ yêu cầu minh bạch và mở lại khả năng ưu tiên nội dung trả phí. Điều này tạo điều kiện cho các tập đoàn viễn thông tích hợp hạ tầng internet với nội dung, trong khi một dự luật thời Trump ngăn FCC yêu cầu nhà cung cấp phải xin đồng ý trước khi thu thập và bán dữ liệu người dùng.
An ninh quốc gia và cạnh tranh địa chính trị
Khi quy chế tiện ích công suy yếu, logic an ninh quốc gia nổi lên. Đạo luật Patriot 2001 định nghĩa “hạ tầng trọng yếu” là hệ thống hoặc tài sản thiết yếu với an ninh quân sự, kinh tế hoặc y tế công cộng của Mỹ. Chỉ thị Tổng thống về An ninh Nội địa số 7 giao cho Bộ An ninh Nội địa xác định truyền thông và công nghệ thông tin là mục tiêu ưu tiên chống khủng bố; năm 2013, một chỉ thị tổng thống khác mở rộng cách tiếp cận theo từng ngành.
Dưới thời Trump, trọng tâm chuyển sang Trung Quốc. Năm 2018, Đạo luật Ủy quyền Quốc phòng (NDAA) cấm nhánh hành pháp mua thiết bị hoặc dịch vụ viễn thông từ các công ty bị coi là thuộc sở hữu nhà nước như Huawei và ZTE. Trong cùng năm, Đạo luật Hiện đại hóa Rà soát Rủi ro Đầu tư Nước ngoài (FIRRMA) mở rộng quyền của Ủy ban Đầu tư Nước ngoài tại Mỹ (CFIUS), vốn được lập từ năm 1975 nhằm kiểm soát cả các khoản đầu tư có thể cho người nước ngoài tiếp cận thông tin kỹ thuật không công khai. CFIUS thậm chí buộc Trung Quốc thoái vốn khỏi ứng dụng hẹn hò Grindr vì lo sợ dữ liệu cá nhân có thể bị Bắc Kinh khai thác.
Từ điều tiết thị trường đến đầu tư công
Tuy nhiên, cả chống độc quyền lẫn an ninh quốc gia đều không đủ. Một bên kỷ luật doanh nghiệp nhưng vẫn coi thị trường là cơ chế cung cấp viễn thông; bên kia bảo vệ dòng địa tô công nghệ khỏi đối thủ nước ngoài, nhưng không biến hạ tầng thành hàng hóa công. Trong bối cảnh đó, đại dịch chứng minh viễn thông tư nhân sẽ tiếp tục thâm nhập đời sống con người, tạo ra tầng lớp địa chủ mới dựa trên người dùng và dữ liệu.
Các lựa chọn thay thế gồm thúc đẩy tương tác giữa các nền tảng theo học thuyết hạ tầng thiết yếu, quốc hữu hóa một phần hoặc hoàn toàn hạ tầng viễn thông, và sở hữu công ở cấp địa phương. Úc có mạng băng thông rộng quốc hữu hóa hoạt động như nhà cung cấp bán buôn; trong Covid-19, nước này trợ cấp băng thông rộng cho hộ thu nhập thấp, khách hàng khó khăn và tăng 40% năng lực cho nhà bán lẻ không thu phí. Từ khoảng năm 2017, phong trào “phong trào đô thị hóa công quyền mới” thúc đẩy đô thị giành lại tài sản từng tư nhân hóa; Barcelona trở thành trung tâm trong chính trị nền tảng đô thị thông minh, còn thành phố Bühl của Đức cung cấp nền tảng video mã nguồn mở Jitsi cho trường học và nhà thờ trong phong tỏa.
Covid-19 cho thấy đời sống xã hội đã phụ thuộc sâu vào hạ tầng viễn thông tư nhân. Muốn bảo vệ xã hội dân sự và đời sống riêng khỏi bị kiểm soát, khai thác, cần tăng cường chống độc quyền hoặc an ninh quốc gia: cần quyền lực dân chủ để thương lượng và áp đặt điều kiện sử dụng đối với các hãng công nghệ.
shared via phenomenal world,
