Vụ mất tích của nấm Mỹ
27/04/26
 |
| Quầy kệ trưng bày nhiều loại nấm khác nhau tại cửa hàng H-Mart mới khai trương ở vùng ngoại ô Vịnh San Francisco. Khi cửa hàng mở cửa, đã có hàng dài 200 người xếp hàng chờ vào nhiều giờ liền! Ảnh: Rhishi Pethe |
Ở Mỹ, có cuộc khủng hoảng nông nghiệp nhỏ đến mức dễ bị bỏ qua, nhưng lại nói rất nhiều về tương lai sản xuất của nền kinh tế lớn nhất thế giới. Cuộc khủng hoảng này không nằm ở chip, pin, thép hay xe điện mà nằm trong những khay nấm trắng, mềm, dễ bầm và rất nhanh hỏng.
Người Mỹ vẫn ăn nấm, siêu thị vẫn cần nấm, nhà hàng vẫn mua nấm; nhu cầu không biến mất, nhưng sản lượng nấm Mỹ đang hụt hơn 1 triệu pound/tuần, phần lớn vì thiếu lao động hợp pháp để thu hoạch. Trong khi đó, Canada -- nước láng giềng lạnh hơn, nhỏ hơn, có chính sách lao động phù hợp hơn -- đang giành phần thắng trong ngành đáng lẽ Mỹ phải có lợi thế tự nhiên.
Nấm là sản phẩm rất đặc biệt: tới 92% là nước, dễ bầm, dễ héo, bắt đầu mất chất lượng gần như ngay sau khi thu hoạch. Ngay cả trong chuỗi lạnh tối ưu, thời hạn sử dụng của nấm thường chỉ khoảng 7–10 ngày; chỉ cần nhiệt độ vượt ngưỡng lý tưởng, tốc độ hô hấp tăng lên và thời hạn sử dụng bị rút ngắn. Vì thế, đây là loại hàng hóa mà địa lý cực kỳ quan trọng: sản xuất càng gần thị trường tiêu thụ, lợi thế càng lớn.
Theo logic đó, lẽ ra Mỹ phải tự trồng được phần lớn lượng nấm cho chính mình. Thực tế lại khác. Trong 20 năm qua, sản lượng nấm Canada tăng lên và phần lớn được xuất sang Mỹ, trong khi sản lượng nấm Mỹ suy giảm. Các cơ sở Canada ở British Columbia và Ontario nằm sát biên giới, có thể đưa nấm vào miền bắc Mỹ trong vòng 36–48 giờ sau thu hoạch. Với một mặt hàng chỉ có vòng đời tính bằng ngày, đó là lợi thế rất thực.
Trung tâm của ngành nấm Mỹ là Kennett Square, Pennsylvania, nơi được xem như thủ phủ nấm của nước Mỹ. Khu vực này tạo ra khoảng 69% sản lượng nấm Mỹ, tương đương khoảng 451 triệu pound/năm vào năm 2024. Toàn ngành nấm Mỹ có giá trị khoảng 1 tỷ USD/năm. Đây không phải ngành khổng lồ, nhưng cũng không phải một thị trường ngách vô nghĩa. Đây là ngành thực phẩm thiết yếu, vận hành quanh năm, có nhu cầu ổn định và đáng lẽ đủ gần người tiêu dùng để có lợi thế.
Tuy nhiên, nhiều trang trại nấm ở Pennsylvania vẫn mắc kẹt trong mô hình cũ gọi là “Pennsylvania doubles”: nhà trồng hai tầng, kệ gỗ, nhiều thao tác thủ công, được thiết kế trong thời kỳ lao động rẻ và dồi dào. Mô hình ấy có thể hợp lý khi người hái nấm luôn sẵn có. Giờ đây, mô hình này trở thành gánh nặng khi lao động khan hiếm, chi phí tăng và hệ thống nhập cư không theo kịp thực tế sản xuất.
Điểm nghịch lý nằm ở đây: nấm không phải cây trồng mùa vụ, nấm được trồng quanh năm, trong nhà, theo chu kỳ liên tục. Nhưng chương trình visa nông nghiệp H-2A của Mỹ lại được thiết kế chủ yếu cho lao động mùa vụ. Với các trang trại hái táo, dâu hay rau theo mùa, H-2A có thể phù hợp. Với ngành nấm, chương trình này tạo ra khoảng trống pháp lý: doanh nghiệp cần lao động quanh năm, nhưng kênh nhập cư hợp pháp không được thiết kế cho ngành quanh năm.
Hệ quả là các nhà trồng nấm Mỹ phải cạnh tranh trong thị trường lao động địa phương ngày càng eo hẹp. Một số doanh nghiệp báo cáo 10–20% sản lượng không được thu hoạch. Một số trang trại ở Pennsylvania phải giảm hoạt động tới một nửa. Đây không phải câu chuyện chi phí tăng trên bảng tính, đây là hàng hóa thật, nằm trong nhà trồng thật, nhưng không có đủ người để hái trước khi chúng mất giá trị thương mại.
Canada thắng không phải vì khí hậu tốt hơn, Canada thắng vì luật phù hợp hơn với mô hình vận hành. Nước này đưa nấm vào chương trình lao động nông nghiệp theo mùa SAWP, đồng thời có Temporary Foreign Worker Program (Chương trình nhân công nước ngoài tạm thời) cho phép lao động nước ngoài ở lại lâu hơn. Người lao động có thể quay lại cùng trang trại qua nhiều năm, tạo ra lực lượng quen việc, ổn định và có kỹ năng. Canada còn có các lộ trình thường trú cho lao động có kinh nghiệm trong ngành nấm thông qua chương trình nhập cư nông nghiệp.
Với ngành cần kỹ năng tay nghề tinh tế -- hái nhanh nhưng không làm bầm sản phẩm, chọn đúng thời điểm, xử lý đúng cách -- sự ổn định lao động không chỉ là vấn đề nhân sự; đây là năng suất, chất lượng, tỷ lệ hao hụt và biên lợi nhuận.
Canada còn có lợi thế khác: nhiều cơ sở mới hơn, quy mô lớn hơn, tích hợp dọc tốt hơn và mạnh dạn đầu tư công nghệ hơn. Trong khi nhiều trang trại Mỹ vẫn phụ thuộc vào kệ gỗ và cấu trúc cũ, các nhà sản xuất Canada có điều kiện đầu tư vào thiết kế nhà trồng hiện đại, khay thép, tự động hóa và robot hái nấm. Công nghệ chưa thay thế hoàn toàn con người, nhưng giúp giảm phụ thuộc vào lao động khan hiếm và tăng hiệu quả vận hành.
Điều thú vị là nấm lại là ngoại lệ hiếm hoi trong câu chuyện nông nghiệp trong nhà. Với rau xanh, nông trại thẳng đứng thường vấp phải một vấn đề cơ bản: đèn LED rất khó thắng nổi mặt trời. Nhưng nấm không cần ánh sáng để quang hợp, nấm là fungi, không phải cây xanh. Vì thế, về lý thuyết, trồng nấm trong nhà, theo tầng, với môi trường được kiểm soát, là mô hình có cơ sở kinh tế hơn nhiều so với trồng xà lách bằng ánh sáng nhân tạo. Vấn đề của nấm Mỹ không phải là mô hình sản xuất trong nhà sai; vấn đề là hệ thống lao động, thiết kế vận hành và đầu tư công nghệ chưa bắt kịp.
Đây cũng là tín hiệu cảnh báo sớm cho vấn đề rộng hơn của nông nghiệp Mỹ. H-2A bị giới hạn bởi tư duy “mùa vụ”, trong khi nhiều ngành nông nghiệp hiện đại vận hành quanh năm: sữa, chăn nuôi bò, lợn, gia cầm, nhà kính, vườn ươm, thủy sản, lâm nghiệp; những ngành này đều cần lao động ổn định, không phải lực lượng chỉ đến vài tháng rồi rời đi.
Ngành sữa là ví dụ rõ nhất. Lao động nhập cư chiếm 51% tổng lao động ngành sữa Mỹ. Các trang trại sử dụng lao động nhập cư sản xuất tới 79% nguồn cung sữa của nước này. Nếu mất lực lượng lao động đó, giá sữa bán lẻ có thể gần như tăng gấp đôi và nền kinh tế Mỹ có thể thiệt hại hơn 32 tỷ USD. Những con số ấy cho thấy nhập cư nông nghiệp không chỉ là vấn đề xã hội hay chính trị; đây là một cấu phần của an ninh lương thực và năng lực sản xuất.
Câu chuyện này cho bài học rất lạnh. Cạnh tranh quốc gia không chỉ nằm ở những ngành hào nhoáng, mà nằm ở những chi tiết rất đời thường: ai có người thu hoạch, có luật lao động phù hợp, có nhà máy mới hơn, đầu tư tự động hóa sớm hơn và đưa được hàng ra thị trường nhanh hơn trước khi sản phẩm mất giá trị.
Một quốc gia có thể nói rất nhiều về tái công nghiệp hóa, chuỗi cung ứng tự chủ và sản xuất nội địa. Nhưng nếu một ngành thực phẩm trị giá 1 tỷ USD, tập trung ngay trong nước, có nhu cầu ổn định, vẫn thiếu hơn 1 triệu pound sản lượng mỗi tuần chỉ vì không có đủ người hái, vấn đề không còn nhỏ nữa. Nó cho thấy năng lực sản xuất không chỉ cần vốn và công nghệ; nó cần luật lệ đúng với thực tế vận hành.
Nấm Mỹ không biến mất vì người tiêu dùng quay lưng. Nấm biến mất vì hệ thống phía sau không còn khớp với nền kinh tế hiện đại. Và đây mới là điều đáng lo: khi luật của thế kỷ trước gặp chuỗi cung ứng của thế kỷ 21, ngay cả những sản phẩm cơ bản nhất cũng có thể bắt đầu rời khỏi nước Mỹ.
shared via sftw,
