Javier Milei và “phép màu” thắt lưng buộc bụng của Argentina
21/05/26
Ngày 26/10, Tổng thống cánh hữu dân túy Javier Milei giành hơn 40% phiếu trong cuộc bầu cử giữa kỳ tại Argentina. Đảng La Libertad Avanza tăng số ghế tại Hạ viện và bỏ xa phe Peronist trung tả, lực lượng chỉ đạt khoảng 34%. Kết quả này gây bất ngờ vì diễn ra giữa lúc Argentina chìm trong suy thoái và phụ thuộc tài chính ngày càng sâu vào Mỹ. Với Milei, đây là sự ủy nhiệm rõ ràng để tiếp tục thí nghiệm chính trị, biến Argentina thành phòng thí nghiệm cho chương trình điều chỉnh cơ cấu khắc nghiệt.
Hai mươi ngày trước bầu cử, Milei ra mắt cuốn sách mới La construcción del milagro: el caso argentino (Kiến tạo phép màu: Trường hợp Argentina) tại sân vận động chật kín ở Buenos Aires. Dưới ánh đèn sân khấu, tiếng guitar điện và những khẩu hiệu mang màu sắc tôn giáo, ông hát chín bài cover, phần lớn là rock thập niên 1980. Trên sân khấu còn có chiếc trống lớn in mặt Ludwig von Mises, biểu tượng cho thế giới quan kinh tế của Milei, thị trường tự do là tín điều, kỷ luật tài khóa là phẩm hạnh đạo đức.
“Phép màu Argentina” mà Milei quảng bá vì vậy không chỉ là chương trình kinh tế. Đây là câu chuyện cứu rỗi, trong đó hy sinh cá nhân được xem như cái giá cần thiết để đạt lợi ích lớn hơn. Nhưng những hy sinh ấy không được phân bổ đều. Chúng rơi nặng nhất lên người hưu trí, người lao động, phụ nữ, người trẻ, người khuyết tật và các hộ gia đình vốn đã mệt mỏi sau nhiều năm khủng hoảng.
Khi thắt lưng buộc bụng được gọi là ổn định
Sau đại dịch, nhiều chính phủ bước vào giai đoạn tài khóa chật chội hơn. Chi tiêu công tăng mạnh trong Covid-19 là điều khó tránh, nhưng sau đó để lại nợ cao, áp lực thị trường và ít dư địa cho chính sách phân phối. Trong bối cảnh lạm phát tăng và bất bình đẳng sâu hơn, đồng thuận mới dần xuất hiện, thắt lưng buộc bụng được đồng nhất với ổn định.
Milei là phiên bản cực đoan của đồng thuận ấy. Ngoài cắt giảm chi tiêu, ông biến việc cắt giảm thành biểu tượng chính trị. Chiếc cưa máy là biểu tượng tranh cử nổi tiếng ông dùng, đại diện cho cam kết chém mạnh vào khu vực công. Tại các cuộc họp của IMF, CEO Kristalina Georgieva ca ngợi kết quả chương trình điều chỉnh cơ cấu của Argentina, gồm tư nhân hóa, cắt giảm sâu chi tiêu công và nỗ lực USD hóa.
Sự ủng hộ quốc tế không dừng ở IMF. Donald Trump cũng hậu thuẫn mạnh Milei, coi chương trình này là cơ hội mở rộng ảnh hưởng của Mỹ tại Mỹ Latinh và đẩy Trung Quốc khỏi khu vực. Dưới thời Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent, Bộ Tài chính Mỹ trở thành tác nhân trực tiếp trong chính sách tiền tệ Argentina, thực hiện hoán đổi tiền tệ, can thiệp thị trường ngoại hối và phối hợp với Ngân hàng Trung ương Argentina. Đây là mức can thiệp chưa từng có, đặt kinh tế Argentina dưới sự giám hộ nước ngoài.
Nỗi ám ảnh lạm phát
Với người Argentina, lạm phát không đơn thuần là chỉ số kinh tế. Đây là ký ức tập thể. Siêu lạm phát năm 1989 từng khiến lương bốc hơi chỉ trong vài giờ, cửa hàng tăng giá nhiều lần mỗi ngày, người dân lao đến siêu thị ngay khi nhận lương vì tiền mất giá quá nhanh. Chế độ neo peso vào USD theo tỷ lệ một đổi một từng hứa hẹn chấm dứt hỗn loạn, nhưng cuối cùng dẫn tới nợ phình to, công nghiệp suy yếu và cú sụp đổ năm 2001.
Milei xây dựng sự nghiệp chính trị trên nỗi sợ ấy. Ông lặp đi lặp lại rằng gốc rễ mọi tệ nạn là thâm hụt tài khóa. Từ đó, ông khôi phục trụ cột chính thống nhất của chủ nghĩa tiền tệ, phải hạ lạm phát bằng mọi giá.
Kết quả trước mắt có vẻ ấn tượng. Lạm phát hằng tháng, từng vượt 25% cuối năm 2023 sau cú phá giá mạnh của Bộ trưởng Kinh tế Luis Caputo, đã giảm sâu trong năm 2025 và xuống mức thấp nhất trong bảy năm. Nhưng cái giá là sức mua bị phá hủy, sản xuất tê liệt, tiền lương suy giảm và nguồn lực chuyển từ lao động sang thu nhập tài chính.
Ổn định thị trường, bất ổn xã hội
Tỷ giá được duy trì nhân tạo tạo ra ảo tưởng ổn định khác. Lãi suất thực dương kéo các quỹ nước ngoài quay lại Argentina để kiếm lời từ carry trade, đổi USD lấy peso, hưởng lãi cao, rồi rút ra và USD hóa lợi nhuận. Cùng lúc đó, dự trữ của Ngân hàng Trung ương cạn dần, dù chính phủ vay thêm và khuyến khích hợp thức hóa tài sản.
Nghịch lý quen thuộc trở lại, thị trường ổn định, đời sống xã hội bất ổn. Với Milei và những người ủng hộ, đây là kỷ luật tiền tệ. Nhưng trên thực tế, chi phí hạ lạm phát được trả bằng lương thấp hơn, lương hưu thấp hơn và dịch vụ công bị cắt giảm. Nhà nước đạt thặng dư nhờ ngừng thực hiện nhiều nghĩa vụ. Thâm hụt được chuyển từ ngân sách công sang hộ gia đình.
Từ năm 2024, chi tiêu công Argentina giảm xuống mức chưa từng có. Hơn 50.000 nhân viên trong các bộ bị sa thải. Các chương trình xã hội bị thu hẹp hoặc xóa bỏ. Tài trợ cho các tỉnh bị đóng băng. Công trình công cộng như đường sá, cầu, bệnh viện, trường học gần như dừng lại. Trong vòng một năm, nhà nước thôi đóng vai trò người sử dụng lao động, nhà cung cấp dịch vụ và người bảo đảm quyền xã hội, để trở thành cỗ máy kiểm toán khốn khó.
Những người trả giá
Người hưu trí là nhóm bị nhắm đầu tiên. Các cơ chế hỗ trợ bị đình chỉ, lương hưu tối thiểu bị cắt giảm, trong khi chi tiêu hưu trí giảm hơn 30% theo giá trị thực. Tiếp đó là phụ nữ và người trẻ. Khi tiêu dùng giảm, doanh nghiệp vừa và nhỏ đóng cửa, việc làm lương thấp trong bán lẻ, dịch vụ và chăm sóc biến mất hoặc trở nên bấp bênh hơn.
Giáo dục và khoa học cũng bị chém mạnh. Các đại học công lập bị giảm ngân sách thực tế khoảng 35%. Những lĩnh vực như khoa học, công nghệ và văn hóa bị xếp vào nhóm “chi tiêu không sản xuất”. Học bổng bị đóng băng, dự án nghiên cứu dừng lại, nhiều học giả phải rời đất nước.
Người khuyết tật cũng trở thành nạn nhân. Tháng 8, Milei phủ quyết Luật Khẩn cấp về Người khuyết tật, dù đạo luật được Quốc hội thông qua với đa số lớn nhằm tăng lương hưu và quyền lợi phúc lợi. Các cuộc biểu tình kéo dài buộc nghị sĩ phải vượt phủ quyết của tổng thống, nhưng việc thực thi vẫn bị đình lại.
“Phép màu” của sinh tồn
Tại các diễn đàn quốc tế, những nạn nhân này hầu như không xuất hiện. Thành công được đo bằng lạm phát, rủi ro quốc gia, giá trái phiếu và chỉ số chứng khoán, không phải việc làm, sản xuất hay đời sống hộ gia đình. GDP giảm nhưng chỉ số Merval tăng. Tiêu dùng lao dốc nhưng trái phiếu Argentina lên giá.
Đây là logic của sự đứt rời. Tài chính được trấn an bằng sự hao mòn chậm của đời sống hằng ngày. USD chảy vào không ở lại để mở rộng sản xuất, mà dùng để trả nợ, nuôi chu kỳ tài chính hoặc nhập hàng rẻ. Nợ nước ngoài dần chuyển thành nợ trong nước, khi gia đình phải vay để trả tiền thuê nhà, thực phẩm và hóa đơn dịch vụ.
Vì vậy, “phép màu” thật sự không phải là lạm phát được kiềm chế hay tài chính hồi sinh. Phép màu là nền kinh tế Argentina vẫn tiếp tục vận hành dù đang phá hủy chính nền tảng xã hội. Đây không phải phép màu phát triển, đó là phép màu sinh tồn, được đặt trên mồ hôi, kiệt sức và hy sinh của những người buộc phải làm nhiều hơn, nhận ít hơn và tự gánh những trách nhiệm mà nhà nước rút bỏ.
shared via phenomenalworld,
