Kỷ nguyên bành trướng lãnh thổ đang đến
23/07/26
 |
| Khu vực gần Nuuk, Greenland. Ảnh: Sarah Meyssonnier |
Biến đổi khí hậu sẽ châm ngòi cho các cuộc tranh đoạt (có thể cả chiến tranh) vì đất đai và tài nguyên.
Từ giữa thế kỷ 20, các tương quan quyền lực và hệ thống liên minh cấu thành trật tự toàn cầu hậu chiến tạo ra lực kìm hãm mạnh mẽ đối với những chiến dịch chinh phục và thôn tính lãnh thổ, vốn luôn là đặc điểm dai dẳng trong lịch sử loài người. Tuy nhiên, thay vì đánh dấu sự đoạn tuyệt dứt khoát với quá khứ xâm lược, giờ đây, kỷ nguyên tương đối kiềm chế ấy có vẻ chỉ là quãng lệch ngắn ngủi khỏi mô thức lịch sử. Từ cuộc chiến ở Ukraine đến việc Tổng thống Mỹ Donald Trump công khai quan tâm tới thâu tóm Greenland, các vụ chiếm đất quốc tế đã trở lại bàn cờ. Những đe dọa chinh phục lãnh thổ một lần nữa trở thành trung tâm của địa chính trị, được thúc đẩy bởi giai đoạn cạnh tranh cường quốc mới, áp lực dân số gia tăng, những dịch chuyển công nghệ và, có lẽ quan trọng nhất: biến đổi khí hậu.
Greenland là trường hợp tiêu biểu cho cách biến đổi khí hậu kích hoạt cuộc tranh đoạt đất đai trên toàn cầu. Ngay trước lễ nhậm chức, Trump lần đầu nêu khả năng Mỹ sáp nhập vùng lãnh thổ thuộc Đan Mạch này; trong những tuần sau đó, ông tiếp tục nhắc lại mong muốn ấy và từ chối loại trừ việc dùng vũ lực để biến kế hoạch thành hiện thực. Đan Mạch không muốn bán Greenland, còn cộng đồng dân cư phần lớn là người bản địa tại đây lại rất cảnh giác với các cường quốc bên ngoài (di sản từ lịch sử tàn bạo dưới ách cai trị của Đan Mạch). Nhưng điều đó không khiến Trump nản lòng và dừng ve vãn hay đe dọa. Bề ngoài, sự quan tâm của ông đối với vùng lãnh thổ này xuất phát từ vị trí chiến lược như vùng đệm giữa Mỹ và các đối thủ cường quốc. Hồi tháng 1, Trump nói: “Khu vực này liên quan đến tự do của thế giới”. Nhưng khi hành tinh ấm lên, các chỏm băng rút lui và băng biển mỏng đi khiến Greenland trở nên quan trọng vì nhiều lý do: Những vùng đất mênh mông từng khắc nghiệt, khó sống nay trở nên hấp dẫn hơn trong mắt người ngoài.
Nỗ lực của Washington nhằm giành Greenland mới chỉ là chương mở đầu của cuộc cạnh tranh lãnh thổ toàn cầu mới. Có nhiều yếu tố khiến đất đai trở nên có giá trị như khả năng tiếp cận tài nguyên, điều kiện sinh sống của con người, năng suất nông nghiệp và vị trí gần các tuyến thương mại. Trong nhiều thập niên, phần lớn các quốc gia chỉ chơi đùa với những quân bài lịch sử chia cho mình. Nhưng giờ đây, biến đổi khí hậu đang xáo lại bộ bài. Khi các cường quốc tìm cách định vị bản thân để thành công trong thế giới dần nóng lên, nhiều quốc gia phải lao vào bảo đảm quyền tiếp cận các vùng lãnh thổ và tài nguyên thiết yếu và mở ra kỷ nguyên nơi những vụ chiếm đất trắng trợn trở thành chủ đề lặp đi lặp lại.
Kẻ thắng và người thua
Những điều hiện trông táo tợn và kỳ quái rất có thể sẽ trở nên phổ biến hơn trong các thập niên tới, khi các nhà hoạch định chính sách phải vật lộn với hệ quả của hành tinh nóng lên. Với cường quốc muốn chuẩn bị cho thành công trong tương lai do biến đổi khí hậu định hình, Greenland là phần thưởng lớn. Khi băng Bắc Cực tan chảy, hòn đảo khổng lồ này nhiều khả năng trở thành điểm trung chuyển quan trọng cho các tuyến hàng hải phương bắc mới. Dù đến nay, lớp băng bao phủ vẫn hạn chế hoạt động thăm dò các mỏ khoáng sản tại Greenland, giới khoa học tin tưởng nơi này có thể sở hữu trữ lượng đáng kể quặng sắt, chì, vàng, đất hiếm, uranium, dầu mỏ và nhiều tài nguyên giá trị khác, trong đó có các khoáng sản cần thiết cho quá trình chuyển đổi năng lượng sạch.
Khi khí hậu ấm lên, con người buộc phải rời khỏi những nơi không còn có thể sinh sống vì nước biển dâng, nắng nóng khắc nghiệt, thời tiết cực đoan; và đến lúc đó, Greenland là vùng đất lý tưởng cho việc định cư. Mùa đông lạnh buốt sẽ dịu đi, còn mùa hè ấm lên đáng kể. Những năm gần đây, nhiệt độ trung bình tại Greenland ở mức cao nhất trong 1.000 năm qua và cao hơn khoảng 1,5 độ C so với trung bình thế kỷ 20. Nhiệt độ tiếp tục tăng tạo điều kiện cho thảm thực vật mới, thậm chí cả nông nghiệp. Các dự báo khí hậu cho thấy đến năm 2100, những khu vực hiện chỉ có thảm thực vật thấp sát mặt đất kiểu lãnh nguyên có thể xuất hiện rừng.
Biến đổi khí hậu tạo ra các vấn đề gần như không thể tháo gỡ cho một số quốc gia, đồng thời mở ra cơ hội mới cho những quốc gia khác, khuyến khích cuộc đua giành lãnh thổ. Những thay đổi do nóng lên toàn cầu gây ra đối với năng suất và điều kiện sinh sống vạch ra các quỹ đạo mới cho sản lượng kinh tế và di cư. Chẳng hạn, làn sóng di cư khỏi Bắc Phi, Sahel và Trung Đông sẽ tăng lên khi nhiệt độ ngày càng cao và năng suất nông nghiệp suy giảm. Đồng thời, con người sẽ rút khỏi những vùng ven biển thấp và dễ ngập lụt, như đồng bằng sông Hằng ở Bangladesh và một số khu vực duyên hải Florida.
Các vùng khí hậu phương bắc và những khu vực có độ cao lớn hơn chắc chắn thu hút phần lớn dân cư bị buộc phải di dời, dù các khu vực xa về phía nam cũng phải đón số ít. Nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc Đại học Stanford cho thấy năng suất kinh tế tăng tốc khi nhiệt độ tăng ở các vùng khí hậu lạnh hơn, nhưng chậm lại khi nhiệt độ ở các vùng khí hậu nóng tiếp tục tăng cao. Lý do không khó nhận ra: khí hậu ôn hòa cho phép sản xuất nông nghiệp tốt hơn, sức khỏe dân cư được cải thiện và điều kiện lao động thuận lợi. Ngược lại, khí hậu quá nóng gây ra nhiều ca tử vong, chi phí năng lượng cao, thiếu nước và năng suất cây trồng thấp.
Những quốc gia sở hữu các vùng lãnh thổ rộng lớn, sắp trở nên đáng khao khát, sẽ hưởng lợi nếu biết chơi đúng bài. Canada và Nga – hai quốc gia phương bắc lớn nhất thế giới, có vị thế đặc biệt thuận lợi. Nông nghiệp tại cả hai nước được mở rộng mạnh mẽ nhờ mùa trồng trọt kéo dài, nhiệt độ ấm hơn và băng vĩnh cửu tan chảy. Gần đây, một mô hình khí hậu cho thấy đến năm 2080, Canada có thể có thêm 1,6 triệu dặm vuông đất canh tác phù hợp với các loại cây trồng như lúa mì, ngô và khoai tây (gấp bốn lần diện tích hiện có thể canh tác). Nga cũng sẽ có thêm diện tích đất canh tác mới tương đương trong các thập niên tới. Dù nơi nào ở những vùng này cũng có năng suất cao, quy mô thay đổi khổng lồ ấy đặt hai quốc gia này vào vị trí thống trị thị trường ngũ cốc toàn cầu trong tương lai.
Bên cạnh đó, Canada và Nga sẽ sớm nằm dọc các tuyến hàng hải quốc tế lớn. Băng tan đang mở ra các lối đi biển ở Bắc Cực, hoạt động vận tải trong khu vực này vốn đã tăng và sẽ còn tăng mạnh hơn khi thế giới nóng lên. Các nền kinh tế lớn đều để mắt tới hai tuyến hàng hải nối Đại Tây Dương với Thái Bình Dương: Hành lang Tây Bắc chạy dọc phần phía bắc Canada, qua Greenland; và Tuyến biển phương Bắc men theo rìa phía bắc nước Nga. Vị trí của Canada và Nga dọc các tuyến này sẽ thúc đẩy hoạt động kinh tế tại hai nước, đồng thời đem lại cho họ đòn bẩy đối với dòng chảy giao thông hàng hải.
Chắc chắn, Canada và Nga vẫn chịu thiệt hại từ các thiên tai do biến đổi khí hậu gây ra. Những rủi ro tốn kém như băng vĩnh cửu tan chảy gây hư hại cho hạ tầng, cũng vó thể kéo lùi nền kinh tế. Tuy nhiên, khí hậu ôn hòa hơn cũng thúc đẩy tăng trưởng dân số và mở rộng hoạt động kinh tế nói chung. Ít nhất tại Canada, các ý tưởng về cách tận dụng xu thế này đã bắt đầu xuất hiện. Những lãnh đạo doanh nghiệp và chính trị có ảnh hưởng, quan hệ rộng tại Canada đã thành lập một nhóm có tên Century Initiative (Sáng kiến thế kỷ), cổ vũ việc tăng dân số nước này từ khoảng 40 triệu người hiện nay lên 100 triệu người vào năm 2100, chủ yếu thông qua đẩy mạnh nhập cư và thiết lập các trung tâm phát triển vùng. Một trong những người sáng lập sáng kiến này từng là cố vấn kinh tế cho Thủ tướng Justin Trudeau, và nền tảng chính sách của nhóm nhận được sự ủng hộ từ các thành viên và cố vấn nổi bật của cả Đảng Bảo thủ lẫn Đảng Tự do.
Triển vọng của Nga phức tạp hơn, những vùng lãnh nguyên và rừng phương bắc rộng lớn của nước này ấm lên chắc chắn chứa đựng tiềm năng kinh tế đáng kể. Nhưng khi thế giới chuyển sang năng lượng tái tạo, sự phụ thuộc của Nga vào sản xuất hydrocarbon khiến nền kinh tế dễ tổn thương, đặc biệt nếu nông nghiệp, vận tải biển và các hoạt động kinh tế mới khả thi không thể lấp khoảng trống do xuất khẩu nhiên liệu hóa thạch suy giảm để lại. Bên cạnh đó, trong khi Canada bù đắp tỷ lệ sinh thấp bằng các chính sách nhập cư tương đối cởi mở, Nga ít chào đón người nhập cư hơn. Nếu điều đó không thay đổi, dân số Nga có thể giảm 25% vào năm 2100.
Các vùng lãnh thổ phương bắc khác nhiều khả năng cũng trải qua những thay đổi tương tự Canada và Nga: trong các thập niên tới, Phần Lan, Na Uy, Thụy Điển và bang Alaska của Mỹ đều sẽ có thêm đất canh tác. Trái lại, phần lục địa của Mỹ và Trung Quốc đối mặt với năng suất cây trồng suy giảm, làn sóng di cư gia tăng khỏi các khu vực nóng nhất và dễ chịu thiên tai nhất, cùng năng suất lao động giảm. Quyền lực và ảnh hưởng của hai cường quốc có thể bị suy yếu, trừ khi họ bù đắp được các bất lợi này bằng đầu tư vào năng lượng tái tạo giá rẻ và các kế hoạch di dời dân cư dễ tổn thương đến nơi dễ sống hơn.
Cuộc tranh giành đất đai
Đối diện với các thách thức kinh tế và nhân khẩu học gay gắt liên quan đến khí hậu, các quốc gia sẽ cố khóa chặt mọi lợi thế có thể. Cuộc giằng co quanh Greenland chỉ là khởi đầu. Trên thế giới có hàng chục vùng lãnh thổ mang đặc điểm tương tự Greenland: dân cư thưa thớt, nhiều khả năng trở nên dễ sống hơn trong các thập niên tới hoặc có nguồn tài nguyên giá trị, đồng thời có chủ quyền yếu, mơ hồ hoặc đang chuyển tiếp. Với tư cách là vùng lãnh thổ tự trị của Đan Mạch, đối ngoại của Greenland do Copenhagen quản lý, nhưng các lãnh đạo nơi đây bày tỏ mong muốn độc lập hoàn toàn và soạn thảo bản hiến pháp theo dự kiến. Dù phần lớn người dân Greenland ban đầu phản ứng khinh miệt trước lời đề nghị gia nhập Mỹ của Trump, không thể loại trừ khả năng vùng lãnh thổ này giành độc lập và cân nhắc đề xuất tương tự trong tương lai. Các vùng lãnh thổ phi chủ quyền khác như quần đảo Faroe, quần đảo Falkland, Guiana thuộc Pháp hay New Caledonia, cũng có thể lọt vào tầm ngắm của các cường quốc hoặc những láng giềng cơ hội. Tất cả các khu vực từng bị tranh chấp và có thể lại bị tranh chấp.
Nam Cực là điểm nóng khác. Trong Chiến tranh Lạnh, các cường quốc đã ký Hiệp ước Nam Cực, gác lại yêu sách lãnh thổ trên lục địa này và cam kết sử dụng như địa điểm thăm dò khoa học quốc tế và hợp tác. Dàn xếp ấy hiện bắt đầu rạn nứt. Gần đây, Trung Quốc và Nga đều đưa lợi ích tại Nam Cực vào chiến lược an ninh quốc gia; Trung Quốc đầu tư vào đội tàu phá băng và xây dựng các trạm mặt đất vệ tinh (có thể chuyển đổi cho thành ứng dụng quân sự) trên lục địa này. Cả hai quốc gia mở rộng hoạt động đánh bắt nhuyễn thể krill tại vùng biển quanh Nam Cực, đồng thời bác bỏ việc gia hạn các biện pháp bảo vệ biển hiện có cũng như các đề xuất bảo vệ bổ sung của Ủy ban Bảo tồn Tài nguyên Sinh vật biển Nam Cực gồm 26 quốc gia. Argentina và Chile đáp lại bằng việc tái khẳng định các yêu sách lãnh thổ lâu đời ở khu vực này. Khi biến đổi khí hậu khiến việc khai thác tài nguyên giá trị, mở rộng kiểm soát các tuyến hàng hải đang mở ra, xây dựng trạm giám sát và căn cứ nghiên cứu có thể quân sự hóa trở nên khả thi hơn, hợp tác tại Nam Cực có thể sụp đổ hoàn toàn.
Những quốc gia sở hữu các tài nguyên thiết yếu cho quá trình chuyển đổi sang năng lượng tái tạo cũng trở thành địa bàn cạnh tranh. Nhu cầu đối với các khoáng sản đất hiếm như cobalt, coltan, lithium và tantalum đang thúc đẩy nỗ lực tìm kiếm và bảo đảm nguồn cung các tài nguyên này ở bất cứ nơi nào chúng xuất hiện. Trong một số trường hợp, chủ quyền lãnh thổ sẽ bị xâm hại, từ ảnh hưởng len lỏi của các công ty đa quốc gia tham gia mua gom đất quy mô lớn đến các vi phạm trắng trợn hơn dưới hình thức xâm nhập quân sự nước ngoài. Cuộc xâm lược gần đây vào Cộng hòa Dân chủ Congo giàu khoáng sản của nhóm phiến quân M23 do Rwanda hậu thuẫn có thể được lý giải như cách để nhóm này (và rộng hơn là Rwanda) giành quyền tiếp cận các khoáng sản giá trị ở miền đông Congo, vốn được dùng cho sản xuất pin cho xe điện và điện thoại di động.
Đồng thời, cạnh tranh nhằm bảo đảm quyền tiếp cận lương thực cũng sẽ gia tăng, khi biến đổi khí hậu tác động đến năng suất cây trồng và mô hình canh tác trên toàn thế giới. Một số quốc gia cần tìm nguồn hàng nông nghiệp mới, còn những nước có thể tiếp tục sản xuất và xuất khẩu lương thực trong thế giới nóng lên sẽ giành được ảnh hưởng. Cuộc xung đột ở Ukraine có thể được nhìn nhận như nước cờ nhằm giành đòn bẩy chính trị thông qua lợi thế nông nghiệp. Trong nhiều thập niên, Liên Xô và Nga nhập khẩu ngũ cốc, nhưng trong hai thập niên qua, Moscow thực hiện nỗ lực có chủ đích và thành công nhằm thúc đẩy sản xuất nông nghiệp trong nước. Giờ đây, Nga không còn phụ thuộc vào nhập khẩu, và trở thành nước xuất khẩu lúa mì lớn nhất thế giới, củng cố thêm sự thống trị trên thị trường ngũ cốc toàn cầu. Vị thế ấy đem lại cho Nga quyền lực khổng lồ: nếu Moscow cấm xuất khẩu sang một quốc gia phụ thuộc vào ngũ cốc nhập khẩu, chính trị tại quốc gia đó chắc chắn rơi vào bất ổn, gây ra nạn đói và thậm chí thúc đẩy di cư.
Những cuộc đối đầu sắp tới
Trong các thập niên tới, biến đổi khí hậu sẽ định hình quan hệ giữa các quốc gia theo những cách phức tạp, nhưng các đường nét lớn của những dịch chuyển này đã hiện ra. Ngay lúc này, thương mại và thị trường hàng hóa đã biến đổi khi các quốc gia hùng mạnh thâu tóm những tài nguyên then chốt và các tuyến hàng hải mới mở ra. Dân cư bắt đầu dịch chuyển cả trong nội bộ quốc gia lẫn xuyên biên giới, khi biến đổi khí hậu khiến một số khu vực trên Trái đất khó sinh sống hơn và các khu vực khác thuận lợi hơn. Khi các xu thế này tăng tốc, chúng tiếp sức cho nỗ lực của các cường quốc nhằm giành thêm lãnh thổ mới.
Dù không thể dự đoán chắc chắn ở đâu và khi nào các quốc gia phát động chiến tranh vì đất đai, hiện nay, các xu thế môi trường cho thấy nhiều khả năng xâm lược trong tương lai. Trung Quốc đối mặt với các mối đe dọa nghiêm trọng từ biến đổi khí hậu (từ nước biển dâng và thời tiết cực đoan tại các vùng duyên hải, đến lũ lụt dọc các con sông lớn và sa mạc hóa ở miền bắc) phải tìm cách bảo đảm tài nguyên, đất đai có thể sinh sống và lợi thế địa chiến lược. Nigeria, quốc gia trên đà có dân số vượt Trung Quốc vào cuối thế kỷ, có thể biến Trung Phi thành “thùng thuốc súng”. Khi biến đổi khí hậu gây ra hạn hán, lũ lụt và sóng nhiệt, làm gián đoạn nông nghiệp và buộc các cộng đồng phải di dời, Nigeria nhận thấy cần thêm tài nguyên để nuôi sống dân số tăng nhanh và hướng tầm mắt sang các nước láng giềng. Trong khi đó, Nga có thể mở rộng ảnh hưởng tại vùng Baltic và các nước như Na Uy nhằm bảo đảm các tuyến hàng hải phương bắc và mở rộng khả năng tiếp cận biển; đồng thời làm điều tương tự tại Nam Cực. Còn Mỹ, khi đối mặt với tàn phá khí hậu tại các khu vực như duyên hải Florida, California dễ cháy rừng và vùng Tây Nam khô hạn, có thể biến các tham vọng lãnh thổ tại các vùng phương bắc (trong đó có Greenland hoặc thậm chí một phần Canada) thành hành động.
Các thỏa thuận và liên minh quốc tế vốn đã rạn nứt khi cạnh tranh cường quốc nóng lên rất khó kiềm chế những cuộc đối đầu này. Trong thế giới nơi sức mạnh tạo ra lẽ phải, các quốc gia thấy bản thân cần lãnh thổ mới có thể không ngần ngại dùng vũ lực để thực hiện mục đích. Khi những tác động kịch tính nhất của biến đổi khí hậu vẫn còn ở phía trước, cuộc đua giành đất đai mới chỉ bắt đầu.
shared via foreign affairs,
