Cái giá đắt của phi toàn cầu hóa
19/08/26
 |
| Ảnh: Nhà máy sản xuất của TSMC tại Phoenix. (TSMC) |
Toàn cầu hóa từng giúp ngành bán dẫn vận hành như cỗ máy tinh vi: thiết kế ở một nơi, sản xuất ở nơi khác, chuỗi cung ứng trải khắp thế giới và tối ưu chi phí đến từng chi tiết. Nhưng khi an ninh quốc gia, cạnh tranh công nghệ và đối đầu Mỹ - Trung trở thành ưu tiên mới, các nước bắt đầu kéo sản xuất chiến lược về gần mình hơn. Trường hợp TSMC xây nhà máy tại Arizona cho thấy thực tế khó tránh: phi toàn cầu hóa không chỉ là khẩu hiệu địa chính trị, mà là hóa đơn khổng lồ.
Khi toàn cầu hóa “gần như đã chết”
Tháng 12/2022, tại lễ lắp đặt thiết bị cho nhà máy bán dẫn của Taiwan Semiconductor Manufacturing Company (TSMC) ở Arizona, nhà sáng lập Morris Chang gọi sự kiện này là “đoạn kết của phần khởi đầu”. Ông không chỉ nói về khoản đầu tư 40 tỷ USD của TSMC tại Mỹ, mà còn ám chỉ bước ngoặt lớn hơn: sự kết thúc của giai đoạn toàn cầu hóa như thế giới từng biết. Theo Chang, “toàn cầu hóa gần như đã chết, thương mại tự do gần như đã chết” và sẽ khó sớm quay trở lại.
Ít ngành nào tượng trưng cho toàn cầu hóa rõ hơn bán dẫn. Trong nhiều thập niên, TSMC là hiện thân của thương mại tự do, chuyên môn hóa cực sâu và chuỗi cung ứng quốc tế dựa trên giả định, địa chính trị sẽ đủ ổn định để mọi mắt xích vận hành trơn tru. Khi trật tự ấy còn thuận lợi, TSMC vươn lên thành người khổng lồ sản xuất chip. Tuy nhiên, khi làn sóng phi toàn cầu hóa, “friendshoring” – chuyển sản xuất sang các nước bạn bè – và “onshoring” – đưa sản xuất về trong nước – mạnh lên, chính TSMC lại trở thành phép thử lớn nhất cho trật tự mới.
Nhà máy ở Mỹ đắt gấp nhiều lần Đài Loan
Bài học đầu tiên rất thẳng thắn: sản xuất chiến lược ở nơi “an toàn” hơn có thể đắt hơn rất nhiều. Trong báo cáo kết quả kinh doanh quý 4/2022, TSMC cho biết các nhà máy ở Mỹ có thể tốn chi phí cao gấp bốn đến năm lần so với nhà máy tương đương tại Đài Loan.
Theo Giám đốc tài chính Wendell Huang, khoảng cách này chủ yếu đến từ chi phí xây dựng nhà xưởng và cơ sở vật chất: lao động, giấy phép, tiêu chuẩn an toàn - sức khỏe nghề nghiệp, lạm phát và chi phí học hỏi giai đoạn đầu. Điều đáng chú ý là đây không phải chi phí một lần. Huang nói mức chênh lệch sẽ kéo dài “vài năm”, nghĩa là phi toàn cầu hóa không chỉ đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu lớn hơn, mà còn làm tăng chi phí vận hành trong một thời gian đáng kể. Có thể chia cái giá ấy thành ba nhóm: con người, quy định và tri thức.
Cái giá của con người
Ở Mỹ, TSMC phải chấp nhận chi phí lao động cao hơn nhiều. Nếu lấy lương kỹ sư phần mềm làm chỉ báo, mức lương tại Mỹ cao khoảng ba lần Đài Loan. Các khoản phúc lợi do chủ lao động chi trả, như y tế, bảo hiểm và hưu trí, thường cộng thêm 25-30% cho mỗi nhân viên. Riêng y tế là khác biệt lớn: Đài Loan có một trong những hệ thống chăm sóc sức khỏe hiệu quả nhất thế giới về chi phí, Mỹ thì ngược lại.
Quan hệ lao động cũng là yếu tố riêng của Mỹ. Lâu nay, ngành sản xuất bán dẫn có xu hướng chống công đoàn, và một phần lý do sản xuất chip dịch chuyển sang châu Á là chi phí lao động, quan hệ công nghiệp và môi trường tổ chức thuận lợi hơn. Arizona, nơi TSMC đặt nhà máy, là bang ít thân thiện với công đoàn hơn nhiều bang khác, điều có thể góp phần vào quyết định lựa chọn địa điểm. Song, trong bối cảnh chính quyền Mỹ đề cao các việc làm công đoàn lương tốt, doanh nghiệp nhận ưu đãi từ Đạo luật CHIPS và Khoa học cũng không thể tách khỏi áp lực chính trị trong nước.
Cái giá của quy định
Để xây tổ hợp sản xuất lớn ở Mỹ, doanh nghiệp phải đi qua nhiều tầng thủ tục pháp lý và cơ quan quản lý. TSMC mua hơn 1.000 mẫu đất phía bắc Phoenix, đủ cho sáu nhà máy, dù hiện mới lên kế hoạch cho hai. Tham vọng không chỉ là dựng nhà xưởng, mà là tái tạo hệ sinh thái đối tác, nhà cung ứng, đường sá, nhà ở và hạ tầng đủ gần nhau để vận hành hiệu quả như ở Đài Loan.
Tuy nhiên, tái tạo môi trường Đài Loan tại Arizona là nhiệm vụ khó. Ở Đài Loan, đường sắt cao tốc giúp TSMC điều phối hàng nghìn lao động giữa các trung tâm sản xuất như Tân Trúc, Đài Nam và Đài Trung chỉ trong một ngày, tối đa hóa năng suất mà không buộc gia đình công nhân phải di dời. Trong hệ thống liên bang của Mỹ, quyền lực bị chia thành nhiều tầng – liên bang, bang, quận, thành phố – tạo ra không ít độ trễ, thủ tục và nguy cơ lợi ích nhóm chen vào quy trình quản lý.
Các quy định về an toàn lao động hay chất lượng xây dựng là cần thiết. Song chi phí điều hướng bộ máy hành chính phức tạp thường vô hình, khó đo lường và có thể trở thành lực cản lớn với những dự án công nghiệp chiến lược.
Cái giá của tri thức
Khó giải quyết nhất là chi phí tri thức. Tiền lương có thể bù bằng trợ cấp, thủ tục có thể được giảm bằng điều phối tốt hơn, nhưng thiếu hụt kỹ năng sau nhiều thập niên không thể đảo ngược chỉ bằng một chính sách. Morris Chang cho biết TSMC tuyển gần 600 kỹ sư ở Mỹ, đưa họ sang Đài Loan đào tạo từ một năm đến một năm rưỡi; cùng lúc, một số lượng tương tự kỹ sư Đài Loan cũng được đào tạo để sang Arizona hỗ trợ. Trước khi sản xuất một tấm wafer đầu tiên, hơn 1.000 người phải bước vào quá trình huấn luyện.
Vấn đề không riêng TSMC. Theo nghiên cứu của Deloitte và Viện Sản xuất, vào năm 2030, khoảng cách kỹ năng trong ngành chế tạo Mỹ có thể khiến 2,1 triệu việc làm bị bỏ trống. Vì vậy, khoản 13,2 tỷ USD trong Đạo luật CHIPS và Khoa học dành cho nghiên cứu, phát triển và đào tạo lực lượng lao động là cần thiết, nhưng chưa chắc đủ nếu thiếu chương trình kỹ năng quy mô quốc gia.
Ai trả tiền cho an ninh chuỗi cung ứng?
TSMC có quyền lực định giá rất lớn. Công ty muốn tăng giá để bù chi phí đầu tư ở Mỹ và Nhật Bản, đồng thời duy trì biên lợi nhuận gộp dài hạn 53%. Về cơ bản, Theo TSMC, các khách hàng lớn như Apple, Nvidia và AMD nên trả tiền cho “giá trị của sự linh hoạt địa lý” mà họ, hoặc chính phủ của họ, đang đòi hỏi. Sau cùng, chi phí này có thể đi vào giá iPhone, máy tính, máy chơi game hoặc các thiết bị điện tử khác.
Tuy nhiên, không phải ngành nào cũng có vị thế chiến lược như bán dẫn. Với các ngành cạnh tranh cao, biên lợi nhuận thấp và kỹ năng lao động không quá đặc thù, friendshoring có thể không đủ hấp dẫn về kinh tế. Nhiều ngành như đồ nội thất, linh kiện xây dựng hay phụ tùng nhỏ có thể chọn “nearshoring” sang Mexico thay vì đưa sản xuất về Mỹ.
Một ngành có tầm quan trọng tương tự bán dẫn là pin lithium-ion, hiện do các công ty Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản chi phối. Mỹ chứng kiến các khoản đầu tư lớn từ LG, SK Group, Ford, CATL và GM. Nhưng ngay cả khi người tiêu dùng chưa trả giá trực tiếp nhờ trợ cấp, khoản trợ cấp ấy vẫn là tiền thuế được phân bổ lại. Câu hỏi cuối cùng vẫn là: liệu dùng nguồn lực công để xây dựng năng lực dự phòng chiến lược, thay vì đầu tư vào đổi mới mới, có xứng đáng hay không?
Phi toàn cầu hóa không miễn phí. Nó mua thêm an ninh, khả năng chống chịu và quyền tự chủ, nhưng bằng chi phí cao hơn, thủ tục phức tạp hơn và áp lực lớn hơn lên người nộp thuế lẫn người tiêu dùng. TSMC ở Arizona cho thế giới thấy cái giá thật của “tình bạn” địa chính trị: muốn chuỗi cung ứng an toàn hơn, các quốc gia phải học cách làm cho sự an toàn ấy trở nên hợp lý hơn về kinh tế.
shared via noemamag,
