Khủng hoảng có thể khép lại kỷ nguyên thị trường tự do ở Mỹ?
18/09/26
 |
| Khăn ăn vẽ Đường cong Laffer. Ảnh: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Mỹ |
Câu hỏi sau cú sốc Covid-19
Liệu cuộc khủng hoảng Covid-19 có làm thay đổi nền chính trị và các thiết chế kinh tế của Mỹ? Khi thất nghiệp tăng mạnh, an ninh lương thực xấu đi, chính phủ buộc phải can thiệp sâu hơn vào đời sống kinh tế, câu hỏi này không còn thuần túy lý thuyết. Nó chạm tới vấn đề lớn hơn là nước Mỹ có đang đi tới cuối kỷ nguyên thị trường tự do kéo dài từ thời Ronald Reagan hay không?
Trong bốn thập niên qua, chính trị kinh tế Mỹ chịu ảnh hưởng mạnh của các ý tưởng như cắt giảm thuế, giảm điều tiết và hạn chế chi tiêu xã hội. Với nhiều người Dân chủ, chính các chính sách này góp phần làm bất bình đẳng tăng. Với nhiều người Cộng hòa, chúng được xem là công thức phục hồi sức sống kinh tế Mỹ. Vì vậy, khủng hoảng hiện nay đặt ra phép thử cho cả hai cách hiểu ấy.
Lịch sử Mỹ từng nhiều lần đổi hướng sau khủng hoảng. Đảng Cộng hòa ngày nay gắn chặt với cắt thuế và thị trường tự do, nhưng trước thời Reagan, đảng này thường được xem là lực lượng dè dặt về thâm hụt ngân sách, thậm chí dễ tăng thuế hơn nếu điều đó giúp cân bằng tài khóa. Newt Gingrich từng mỉa mai rằng Cộng hòa khi ấy chỉ là “người thu thuế cho nhà nước phúc lợi”.
Từ lạm phát thập niên 1970 đến chính trị cắt thuế
Chính khủng hoảng kinh tế thập niên 1970 đã mở đường cho sự xoay trục của Đảng Cộng hòa. Lạm phát cao, tăng trưởng yếu và tâm lý bất mãn với trật tự kinh tế sau chiến tranh tạo cơ hội cho các chính trị gia Cộng hòa đưa ra chương trình mới. Trong số đó, cắt thuế trở thành khẩu hiệu trung tâm.
Nghị sĩ Jack Kemp là một trong những người thúc đẩy mạnh nhất hướng đi này. Theo ông, nếu Dân chủ là đảng của chi tiêu thâm hụt và việc làm trong khu vực công, Cộng hòa phải trở thành đảng của thuế thấp, doanh nghiệp tư nhân, đồng USD vững và tăng trưởng. Cắt thuế không chỉ là chính sách kinh tế. Đây là câu chuyện chính trị dễ hiểu về việc ai có thể đem lại thịnh vượng.
Điểm đáng chú ý là sự chuyển hướng này không thể giải thích đơn giản bằng quyền lực doanh nghiệp. Doanh nghiệp có ảnh hưởng lớn trong chính sách Mỹ, nhưng không phải lúc nào cũng là lực lượng thúc đẩy cắt thuế kiểu Reagan. Nhiều nhóm kinh doanh từng lo ngại cắt thuế sẽ làm thâm hụt tăng. Họ chỉ ủng hộ mạnh hơn khi chính sách đi kèm những điều khoản có lợi trực tiếp cho doanh nghiệp.
Vì sao cắt thuế trở thành bản sắc Cộng hòa?
Cách giải thích khác là ý thức hệ. Cộng hòa tin thị trường tự do và tin cắt thuế tạo tăng trưởng. Tuy nhiên, điều này vẫn chưa đủ. Các đảng có thể thay đổi ý thức hệ rất mạnh khi bối cảnh chính trị thay đổi. Chính Cộng hòa từng từ bỏ niềm tin lâu đời vào cân bằng ngân sách khi bước vào thời Reagan.
Lời giải thích thuyết phục hơn nằm ở nhận thức của cử tri. Trong nhiều thập niên, Gallup hỏi người Mỹ rằng họ nghĩ đảng nào sẽ làm tốt hơn trong việc giữ cho đất nước thịnh vượng. Từ năm 1980, câu trả lời cho câu hỏi này vào mùa thu năm bầu cử thường dự báo đúng đảng giành Nhà Trắng, với ngoại lệ đáng chú ý là năm 2000.
Điều này rất quan trọng. Từ sau lạm phát đình trệ thập niên 1970, cử tri Mỹ ngày càng coi kinh tế là yếu tố lớn trong lựa chọn chính trị. Đúng lúc đó, Cộng hòa giành được lợi thế trong nhận thức công chúng về năng lực quản lý kinh tế. Cắt thuế và chính sách thị trường tự do giúp đảng này kể câu chuyện nhất quán. Cộng hòa đứng về phía doanh nghiệp, đầu tư và tăng trưởng, Dân chủ chỉ muốn chi tiêu.
Khi chiến lược cũ giảm hiệu lực
Trong những năm gần đây, vấn đề của Cộng hòa là chiến lược cắt thuế có lợi suất chính trị giảm dần. Sau nhiều vòng cắt thuế, người Mỹ không còn bất mãn với gánh nặng thuế như trước. Khi thuế không còn là vấn đề huy động cử tri đủ mạnh, đảng này phải tìm những trục chính trị khác, trong đó có các chủ đề văn hóa và nhập cư.
Vì vậy, tương lai của kỷ nguyên thị trường tự do phụ thuộc một phần vào việc cử tri còn xem “đảng nào xử lý kinh tế tốt hơn” là câu hỏi trung tâm hay không. Nếu các yếu tố văn hóa, bản sắc và chủng tộc lấn át kinh tế trong hành vi bỏ phiếu, chính sách thị trường tự do có thể không còn giữ vị trí cốt lõi trong chương trình Cộng hòa. Nếu năng lực quản lý kinh tế vẫn là thước đo lớn, cách chính quyền xử lý khủng hoảng có thể làm lung lay một trong những trụ cột đã giúp Cộng hòa phục hồi sau Watergate.
Khủng hoảng lạm phát đình trệ từng mở ra thời đại Reagan. Cuộc khủng hoảng Covid-19 có thể không tự động tạo ra trật tự mới. Tuy nhiên, nó đặt ra câu hỏi mà nước Mỹ khó tránh. Khi thị trường tự do không còn đủ sức giải thích hoặc xử lý bất ổn, liệu nền chính trị có tiếp tục bám vào công thức cũ?
shared via phenomenalworld,
