Châu Âu giữa hai mặt trời công nghệ
25/08/26
 |
| Ảnh: Trích đoạn từ tác phẩm "Black Cloud" (2021) của Lawrence Lek. |
Khi Mỹ dẫn đầu điện toán và Trung Quốc tăng tốc trong năng lượng sạch, châu Âu đứng trước nguy cơ bị kẹt giữa hai cuộc cách mạng công nghệ lớn nhất thời đại. Lục địa này giàu, có nền khoa học mạnh và truyền thống dân chủ sâu, nhưng lại thiếu hạ tầng số, vốn mạo hiểm, năng lực mở rộng doanh nghiệp và chiến lược công nghiệp đủ mạnh. Câu hỏi không còn là châu Âu có “suy tàn” hay không, mà là liệu lục địa này có thể tái sinh như trung tâm điều tiết, kết nối và nhân bản hóa công nghệ hay không.
Châu Âu và nỗi sợ bị bỏ lại phía sau
“Châu Âu có thể chết.” Cảnh báo của Emmanuel Macron nghe cực đoan, nhưng không còn xa lạ trong bối cảnh hai nền kinh tế lớn nhất EU: Đức và Pháp gần như ngừng tăng trưởng, thất nghiệp tăng và các lực lượng dân túy cánh hữu chờ cơ hội bước vào quyền lực. Ngay cả các đường biên lâu nay mở trong Liên minh châu Âu cũng bị siết lại trước áp lực nhập cư.
Biểu hiện rõ nhất của nỗi lo là Volkswagen. Lần đầu tiên trong 87 năm, tập đoàn từng là niềm tự hào công nghiệp Đức nay đứng trước khả năng đóng cửa ba nhà máy. Ngành ô tô châu Âu sử dụng khoảng 14 triệu lao động và tạo ra gần 7% GDP của khu vực. Từ năm 2035, khi EU đặt mục tiêu cấm bán xe động cơ đốt trong mới, tương lai của các hãng xe Đức trở thành câu hỏi lớn.
Cảm giác bất an bắt nguồn từ thực tế lớn hơn: châu Âu bị kẹp giữa hai “mặt trời” công nghệ. Mỹ thống trị điện toán, phần mềm, điện toán đám mây và trí tuệ nhân tạo. Trung Quốc vươn lên trong sản xuất, năng lượng sạch, pin, xe điện và hạ tầng công nghiệp. Viktor Orbán gọi đây là tình thế “hai mặt trời trên bầu trời”: châu Âu không thể dễ dàng cắt đứt với bên nào.
Mỹ ở trên, Trung Quốc ở dưới
Mỹ chi phối châu Âu từ tầng cao của nền kinh tế số. Các tập đoàn công nghệ Mỹ nắm phần lớn hạ tầng phần mềm, đám mây, dữ liệu và tài chính mạo hiểm. Năm 2024, báo cáo của Mario Draghi về năng lực cạnh tranh châu Âu nêu nên thực tế đáng lo: trong 50 năm qua, không có công ty EU nào được tạo dựng từ con số 0 đạt vốn hóa trên 100 tỷ euro, trong khi sáu công ty Mỹ có giá trị trên 1.000 tỷ euro đều ra đời trong giai đoạn này. EU chỉ chiếm 5% lượng vốn mạo hiểm toàn cầu, so với 52% của Mỹ và 40% của Trung Quốc.
Trong khi đó, Trung Quốc gây sức ép từ nền móng công nghiệp. Năng lực sản xuất cao cấp của nước này làm lung lay trung tâm kinh tế Đức: từ BASF, Volkswagen đến hàng trăm doanh nghiệp Mittelstand. Đáng chú ý, nhiều công ty Đức vẫn đầu tư hàng tỷ euro vào Trung Quốc, tức bản thân doanh nghiệp có thể sống tiếp, nhưng tương lai công nghiệp của châu Âu lại bị chuyển dần sang bối cảnh Trung Quốc. Phần cứng của châu Âu ngày càng do Trung Quốc làm; phần mềm vận hành ngày càng của Mỹ. Lục địa này có nguy cơ không còn là ông chủ, cũng chẳng còn là công nhân trong trật tự mới.
Công nghệ cần năng lượng, năng lượng cần ứng dụng
Hiện nay, cốt lõi của cuộc đua là sự kết hợp giữa điện toán và năng lượng. AI cần điện khổng lồ; chuyển dịch năng lượng cần các ứng dụng công nghiệp đủ lớn để hấp thụ công suất mới. Mỹ có các trung tâm dữ liệu, chip, nền tảng và vốn; Trung Quốc có năng lượng tái tạo, sản xuất và khả năng triển khai hạ tầng với tốc độ hiếm nơi nào sánh kịp. Về lý thuyết, nếu hai bên bổ sung cho nhau, thế giới có thể tiến gần hơn nền kinh tế hậu khan hiếm. Song thực tế địa chính trị lại đẩy họ vào cạnh tranh.
Ở Nevada, các trung tâm dữ liệu của Google, Tesla, Apple và những công ty khác mọc lên giữa sa mạc. Tuy nhiên, chính nước Mỹ cũng đối mặt nút thắt năng lượng: nếu không giải quyết được nguồn điện sạch và ổn định cho AI, tốc độ phát triển có thể chậm lại. Công nghệ chạy nhanh hơn năng lực chính trị và văn hóa của Mỹ trong việc hiểu, cấp điện và điều tiết.
Trung Quốc đi theo logic khác. AI ở Mỹ hấp dẫn công chúng qua ChatGPT, Sora hay Midjourney; AI ở Trung Quốc thiên về sản xuất: y tế, giao thông, năng lượng, giáo dục, nông nghiệp và hạ tầng. Nói cách khác, AI Trung Quốc ít giống món đồ chơi tiêu dùng hơn, và giống công cụ tổ chức xã hội công nghiệp hơn. Nó phục vụ mục tiêu của nhà nước: nâng cấp hạ tầng, mở rộng dịch vụ công, tăng năng suất và chuẩn bị cho “cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư” mà ông Tập Cận Bình nhấn mạnh.
Khi lao động trở nên dư thừa
Tuy nhiên, chính mô hình này cũng đặt ra câu hỏi xã hội sâu sắc. Nếu tự động hóa khiến vốn không còn cần lao động, điều gì sẽ xảy ra với hàng triệu tài xế, công nhân giao hàng, lao động nhà máy và người làm công việc lặp lại? Tại hội thảo ở Quảng Châu, nguy cơ AI thay thế việc làm được nhắc đi nhắc lại. Bài toán không chỉ là kinh tế, mà là chính trị: con người khẳng định vị trí bằng gì khi lao động không còn cần thiết?
Một số người Trung Quốc nhìn thấy mặt tích cực: khi dân số già đi, robot hình người và AI hiện thân có thể chăm sóc người cao tuổi, duy trì sản xuất dù lực lượng lao động thu hẹp. Tuy nhiên, nỗi lo về bất ổn xã hội, bất bình đẳng vùng miền và hủy hoại môi trường vẫn hiện diện. Công nghệ có thể giải phóng con người khỏi việc lặp lại, nhưng cũng có thể khiến tầng lớp yếu thế bị chôn sâu hơn trong trật tự mới.
Điểm mạnh của Trung Quốc nằm ở chỗ họ không nhất thiết phải thắng ở biên giới công nghệ cao nhất mới có thể thắng thị trường rộng hơn. Ngay cả khi thiếu chip tinh vi nhất, đèn giao thông, bản đồ, dự báo thời tiết, đường sắt cao tốc hay nhiều ứng dụng công nghiệp không cần loại chip đó. Nếu Trung Quốc thống trị phân khúc chip phổ thông, AI công nghiệp và giải pháp hạ tầng cho Nam bán cầu, họ có thể nhường “đỉnh cao” cho Mỹ nhưng chiếm “vùng lõi” của đời sống kinh tế toàn cầu.
Cơ hội tái sinh của châu Âu
Trước hai cường quốc đang tăng tốc, châu Âu dễ bị xem là chậm chạp. Tuy nhiên, điểm yếu cũng có thể trở thành vai trò. Nếu Mỹ đại diện cho điện toán và Trung Quốc đại diện cho năng lượng – sản xuất, châu Âu có thể trở thành nơi kiểm nghiệm cách công nghệ được hấp thụ một cách dân chủ.
Điều này đòi hỏi châu Âu phải làm những việc đã trì hoãn quá lâu: xây dựng thị trường chung thực quyền, hợp tác có chọn lọc với Trung Quốc trong chuyển dịch năng lượng, đồng thời củng cố năng lực chiến lược của riêng mình. Việc tích hợp Ukraine vào đời sống châu Âu có thể trở thành nhiệm vụ thống nhất mới, nối lại các căng thẳng lịch sử giữa Đông và Tây Âu.
Tương lai của châu Âu có thể không nằm ở việc trở thành Thung lũng Silicon khác hay Thâm Quyến thứ hai. Vai trò của lục địa này có thể là điểm gặp của các quốc gia, điểm điều hòa công nghệ và nơi chứng minh chuyển dịch năng lượng có thể đi cùng dân chủ, phúc lợi và phẩm giá con người. Đó không phải vai trò nhỏ. Câu hỏi là châu Âu còn đủ ý chí, nguồn lực và tốc độ để nắm lấy hay không.
shared via noemamag,
