Biến đổi khí hậu và vòng xoáy rủi ro của thị trường vốn
03/07/26
Biến đổi khí hậu làm chi phí bảo hiểm nhà ở, hạ tầng và doanh nghiệp tăng vọt tại những vùng dễ tổn thương. Khi bảo hiểm đắt hơn hoặc biến mất, đầu tư rút đi, cộng đồng yếu hơn trước thiên tai và rủi ro lại tiếp tục tăng. Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở ngành bảo hiểm. Cốt lõi của “vòng xoáy rủi ro khí hậu” là cách thị trường vốn phân bổ tiền: rời bỏ những nơi cần đầu tư nhất và tiếp tục nuôi các tài sản làm phát thải tăng.
Khi bảo hiểm trở thành tín hiệu báo động
Trong nhiều năm, bảo hiểm được xem là công cụ giúp xã hội phân tán rủi ro. Người mua đóng phí để được bảo vệ trước tổn thất; công ty bảo hiểm kiếm lời khi tổng phí thu vào lớn hơn số tiền phải bồi thường. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu đang làm công thức ấy lung lay. Khi cháy rừng, bão, lũ và nắng nóng cực đoan xảy ra thường xuyên hơn, rủi ro không còn là các sự kiện hiếm và độc lập. Chúng ngày càng có tính lan rộng, tương quan và tăng dần theo thời gian. Điều này khiến công ty bảo hiểm khó định giá, khó phân tán rủi ro và khó giữ lợi nhuận.
Tại Mỹ, tổn thất được bảo hiểm từ thiên tai thường tiến gần 100 tỷ USD mỗi năm so với 4,6 tỷ USD năm 2000. Từ năm 2015, phí bảo hiểm nhà ở trung bình tăng 21%. Ở các bang thường xuyên hứng chịu thiên tai như Texas và Florida, chi phí càng cao. Nhiều hộ gia đình vì thế bỏ bảo hiểm, làm nhóm người đóng phí thu hẹp, rủi ro ít được chia sẻ hơn và giá tiếp tục tăng. Đây là điểm khởi đầu của “vòng xoáy rủi ro khí hậu”.
Khoảng trống bảo hiểm ngày càng lớn
Các công ty bảo hiểm thường mua bảo hiểm cho chính mình từ các tập đoàn tái bảo hiểm toàn cầu. Tuy nhiên, ngay cả tái bảo hiểm cũng đang đắt hơn. Năm 2023, các nhà tái bảo hiểm toàn cầu tăng giá cho bảo hiểm tài sản thêm 37%, góp phần khiến các công ty bảo hiểm rút lui khỏi những bang rủi ro cao như California và Florida. Kết quả là “khoảng trống bảo hiểm” lớn xuất hiện tại các vùng dễ bị thiên tai. Trong rủi ro lũ lụt với nhà ở hộ gia đình tại Mỹ, chưa tới 10% được bảo hiểm bởi Chương trình Bảo hiểm Lũ lụt Quốc gia, chính sách được liên bang hậu thuẫn. Nhiều hộ thu nhập thấp bị loại khỏi hỗ trợ vì hệ thống phân loại rủi ro lũ theo kiểu “có hoặc không” quá thô.
Khi tổn thất không được bảo hiểm lớn hơn tổn thất được bảo hiểm, các cộng đồng dễ bị tổn thương phải tự gánh nhiều hơn. Sau mỗi thảm họa, họ không chỉ mất nhà cửa, tài sản và hạ tầng; họ còn mất khả năng vay vốn, tái thiết và đầu tư phòng ngừa cho lần sau.
Vòng xoáy khí hậu vận hành ra sao?
Cơ chế rất rõ. Phát thải carbon tiếp tục tích tụ, làm thiên tai nghiêm trọng hơn. Các cộng đồng dễ tổn thương phải đối mặt với rủi ro cao hơn và chi phí bảo hiểm lớn hơn. Khi bảo hiểm đắt lên, nhà đầu tư ngại rót vốn vào nhà ở, doanh nghiệp và hạ tầng tại những khu vực này. Thiếu đầu tư khiến khả năng chống chịu giảm. Khi thiên tai xảy ra, thiệt hại nặng hơn, bảo hiểm đắt hơn hoặc biến mất. Tuy nhiên, bảo hiểm chỉ là một phần của vòng xoáy. Điểm tựa thật sự nằm ở thị trường vốn. Chính thị trường vốn quyết định nơi nào được cấp tiền rẻ, nơi nào bị coi là rủi ro, nơi nào được xây dựng hạ tầng và nơi nào bị bỏ lại.
Ở cả các thành phố Mỹ lẫn thị trường mới nổi, chính quyền địa phương thường phụ thuộc vào thị trường trái phiếu để có thanh khoản. Khi nhà đầu tư lo ngại rủi ro khí hậu, chi phí vay tăng. Chính quyền phải dành nhiều ngân sách hơn cho trả nợ, ít tiền hơn cho chống ngập, chống cháy, hạ tầng xanh hay tái định cư. Trước khi thiên tai xảy ra, cộng đồng đã bị siết tài chính. Sau thiên tai, họ càng dễ rơi vào khủng hoảng ngân sách.
Ảo tưởng của “tín hiệu giá”
Nhiều nhà đầu tư tin rằng giải pháp là cải thiện thông tin. Nếu AI, dữ liệu khí hậu và mô hình rủi ro có thể lượng hóa chính xác nguy cơ đối với từng tài sản, thị trường sẽ định giá đúng. Khi giá phản ánh rủi ro, dòng vốn sẽ tự dịch chuyển hợp lý, buộc xã hội đầu tư khôn ngoan hơn. Cách tiếp cận này có giá trị nhất định. Mô hình rủi ro giúp công ty bảo hiểm, chính quyền và người dân hiểu rõ hơn mức độ phơi nhiễm trước lũ lụt, bão hay cháy rừng. Tuy nhiên, mô hình cũng tạo ra ảo tưởng chính xác. Hệ sinh thái khí hậu quá phức tạp để chuyển hóa hoàn toàn thành xác suất tài chính ở cấp từng tài sản.
Nếu chỉ dựa vào tín hiệu giá, thị trường sẽ làm điều hợp lý với nhà đầu tư nhưng nguy hiểm với xã hội: rút tiền khỏi nơi rủi ro cao.Lúc này, mô hình rủi ro không giúp cộng đồng an toàn hơn; mà chỉ giúp vốn chạy nhanh hơn khỏi những nơi dễ tổn thương.
Bảo hiểm không thể giảm rủi ro
Cốt lõi của bảo hiểm là chia sẻ rủi ro, không phải làm rủi ro biến mất. Thị trường bảo hiểm thông minh hơn có thể định giá tốt hơn, giám sát công bằng hơn hoặc tránh phân biệt đối xử rõ rệt hơn. Song nếu nhà cửa vẫn nằm trong vùng lũ, hạ tầng vẫn yếu, nhiệt độ vẫn tăng và phát thải vẫn tiếp tục, bảo hiểm chỉ xử lý hậu quả tài chính của thảm họa, không xử lý nguyên nhân.
Muốn phá vòng xoáy, phải đầu tư vào giảm rủi ro. Điều này gồm giảm phát thải, nâng cấp hạ tầng, bảo vệ cộng đồng ven biển, cải tạo nhà ở, mở rộng hệ thống thoát nước, chống cháy, làm mát đô thị và, trong một số trường hợp, lên kế hoạch rút lui có quản lý khỏi những vùng quá nguy hiểm. Vấn đề là khu vực tư nhân không có động cơ đủ mạnh để rót vốn vào những ưu tiên này, nhất là tại các cộng đồng nghèo hoặc bị xem là rủi ro. Vì vậy, cần chương trình đầu tư công do nhà nước dẫn dắt.
Cần thay đổi cách dòng vốn vận hành
Chương trình chuyển đổi công bằng không thể chỉ là trợ cấp bảo hiểm mà cần nới lỏng ràng buộc thanh khoản cho các cộng đồng bị thị trường tài chính bỏ rơi. Điều này đồng nghĩa từ bỏ tư duy thắt lưng buộc bụng, mở rộng đầu tư công và ngăn phố Wall áp kỷ luật tài chính lên những khoản chi thiết yếu cho khí hậu.
Các thể chế như Cơ quan Đầu tư Quốc gia có thể giúp bảo vệ những khoản đầu tư cần thiết, biến nợ công thành tài sản an toàn để vốn tư nhân gửi vào, thay vì để thị trường trái phiếu trừng phạt các chính quyền địa phương cần vay tiền để tự bảo vệ. Bảo hiểm cũng có thể đóng vai trò tích cực hơn. Là người mua lớn trái phiếu đô thị và trái phiếu chính phủ, các công ty bảo hiểm đã tài trợ cho chính các cộng đồng mà họ bảo hiểm. Mối quan hệ này có thể hỗ trợ lẫn nhau thay vì triệt tiêu nhau như hiện nay. Tuy nhiên điều này chỉ xảy ra nếu hệ thống tài chính được thiết kế để đầu tư vào khả năng chống chịu, không phải rút khỏi rủi ro.
Không phải nơi nào cũng cứu được bằng hạ tầng
Ngay cả chương trình đầu tư xanh lớn cũng không thể bảo đảm mọi địa phương đều an toàn. Lượng carbon tích tụ trong khí quyển quá cao nên đầu tư giảm phát thải hôm nay có thể chưa làm rủi ro thiên tai giảm ngay. Một số vùng có thể quá dễ tổn thương để biện minh cho chi phí chống chịu ngày càng lớn.
Vì vậy, các nhà hoạch định chính sách sẽ phải đối mặt với lựa chọn khó: nơi nào cần đầu tư để ở lại, nơi nào cần rút lui có quản lý, và làm sao bảo đảm người dân không bị bỏ mặc khi phải di dời. Điều chắc chắn là bảo hiểm không thể là tuyến phòng thủ chính của xã hội trước biến đổi khí hậu. Chính sách bảo hiểm có thể che một phần tổn thất, nhưng không thể thay thế đầu tư vào nhà ở, hạ tầng, năng lượng sạch và năng lực tài khóa của cộng đồng. Muốn có bảo hiểm khí hậu tốt nhất, xã hội cần ít lệ thuộc hơn vào bảo hiểm. Phá vỡ vòng xoáy rủi ro không bắt đầu từ hợp đồng bảo hiểm rẻ hơn, mà từ hệ thống tài chính không quay lưng với những nơi cần được bảo vệ nhất.
shared via phenomenalworld,
