Khi cơn sốt AI hút cạn nền kinh tế Mỹ
09/07/26
 |
| Ảnh: Dave Bowers |
Mỹ đang chứng kiến một trong những cuộc huy động vốn thời bình lớn nhất lịch sử hiện đại. Đầu tư vào hạ tầng trí tuệ nhân tạo có thể vượt 1.000 tỷ USD mỗi năm từ năm tới, sánh với các thời kỳ bùng nổ đường sắt, điện khí hóa và internet. Tuy nhiên, nếu nhìn kỹ, AI không chỉ nâng đỡ nền kinh tế trong lúc lạm phát, việc làm và địa chính trị bất ổn; nó đang hút cạn đất đai, nhân lực, chip, vật liệu xây dựng và vốn khỏi những khu vực khác của nền kinh tế.
AI nâng đỡ hay làm rỗng nền kinh tế?
Nhiều nhà kinh tế cho rằng làn sóng đầu tư vào AI đang giúp Mỹ tránh suy thoái. Trong bối cảnh lạm phát dai dẳng, thị trường lao động yếu đi và thế giới nhiều bất ổn, các trung tâm dữ liệu, chip và hạ tầng điện toán trở thành động cơ tăng trưởng hiếm hoi. Tuy nhiên, một cách nhìn khác đang nổi lên: AI không chỉ bù đắp sự suy yếu của phần còn lại nền kinh tế mà còn góp phần gây ra chính sự suy yếu.
Jason Thomas, trưởng bộ phận nghiên cứu của Carlyle từng cảnh báo, đầu tư vào trung tâm dữ liệu có thể phát triển đến mức gần như hút hết lượng vốn tư nhân dành cho các khoản đầu tư mới ngoài nhà ở. Nhiều nhà phân tích khác cũng lo ngại: dòng tiền khổng lồ đổ vào AI, đặc biệt vào trung tâm dữ liệu đang khiến các ngành quan trọng khác thiếu vốn, thiếu vật liệu và thiếu nhân lực. Đây là bài toán “lấn át” đầu tư: công nghệ mới được kỳ vọng tạo ra tương lai, nhưng trong ngắn hạn lại khiến nền kinh tế hiện tại nghèo đi.
Nhà ở bị đẩy khỏi cuộc chơi
Tác động rõ nhất nằm ở đất đai. Mỹ thiếu nhà trầm trọng, đất lẽ ra có thể dùng để xây nhà lại được bán cho các nhà phát triển trung tâm dữ liệu. Tại quận Prince William, Bắc Virginia, nơi thiếu hơn 75.000 căn nhà, một nhà phát triển bất động sản từng mua đất với giá hơn 50 triệu USD để xây nhà cuối cùng bán một phần khu đất cho Amazon với giá 700 triệu USD. Với mức giá như vậy, xây nhà gần như không còn cạnh tranh nổi.
Ở một số khu vực gần Dallas, giá đất có lúc cao hơn 17 lần so với ba năm trước. Theo một nhà phát triển đất ở địa phương: với các nhà xây dựng nhà ở, không có cách nào làm bài toán tài chính khả thi hơn. Khi nhà đầu tư và ngân hàng chuyển vốn sang trung tâm dữ liệu, khủng hoảng nhà ở càng khó giải quyết. Chi phí đất tăng, dự án nhà ở bị đẩy lùi và khả năng cải thiện giá nhà ngày càng xa hơn.
Công nghiệp và năng lượng cũng bị lấn át
Mỹ muốn hồi sinh sản xuất trong nước, mục tiêu được cả hai đảng lớn ủng hộ. Nhưng chính tham vọng này cũng có nguy cơ bị AI lấn át. Joseph Brusuelas, kinh tế trưởng của RSM lo ngại sự kết hợp giữa vay nợ chính phủ và đầu tư AI có thể khiến các ngành công nghiệp khác khó tiếp cận vốn và vật liệu thiết yếu.
Số liệu cho thấy xu hướng đã bắt đầu. Năm ngoái, đầu tư xây dựng trong ngành chế tạo giảm mạnh, trong khi chi tiêu xây dựng trung tâm dữ liệu tăng gần 30% so với cùng kỳ vào cuối năm. Các dự án năng lượng thay thế và hạ tầng sạc xe điện cũng chững lại, khi nhà thầu và chuỗi cung ứng đổ về lĩnh vực trung tâm dữ liệu có lợi nhuận cao hơn. Đây là nghịch lý của nền kinh tế AI: để vận hành các mô hình lớn, Mỹ cần thêm điện, vật liệu, chip và hạ tầng. Nhưng chính nhu cầu này lại kéo nguồn lực khỏi các dự án năng lượng và công nghiệp có thể làm nền kinh tế bền vững hơn.
Startup không có hào quang AI bị bỏ lại
Tác động tương tự xuất hiện trong vốn mạo hiểm. Năm 2025, các công ty AI thu hút gần 2/3 vốn đầu tư mạo hiểm toàn cầu, tăng mạnh từ khoảng 30% năm 2022. Điều này có nghĩa các ngành khác đang phải cạnh tranh trong thị trường vốn hẹp hơn nhiều. Nhà đầu tư mạo hiểm than phiền rằng ý tưởng AI được viết trên khăn giấy cũng có thể đạt định giá hàng tỷ USD, trong khi các công ty đang vận hành thật ở những lĩnh vực hấp dẫn khác lại không gọi được vốn để mở rộng.
Roy Bahat, người đứng đầu Bloomberg Beta gọi đây là hiện tượng “tầng lớp trung lưu của startup” đang bị khoét rỗng. Một số công ty AI nổi tiếng bùng nổ, các startup bình thường hơn nhưng hữu ích cho nền kinh tế thực, rơi vào cảnh thiếu tiền. Theo Ngân hàng Thung lũng Silicon, nguồn vốn cho các startup không có hào quang AI giảm xuống mức thấp nhất trong một thập niên. Nếu vốn mạo hiểm quyết định phần nào các ngành tương lai, sự thiên lệch này có thể khiến nền kinh tế Mỹ ít đa dạng hơn.
AI cũng có thể làm lạm phát nóng hơn
Cơn sốt AI không chỉ ảnh hưởng đến đầu tư mà còn góp phần làm tăng giá. Nhu cầu quá lớn với chip bán dẫn, đặc biệt chip nhớ và lưu trữ, đang đẩy chi phí của nhiều hàng tiêu dùng tăng theo, từ ô tô, laptop đến điện thoại. Apple gần đây tăng giá một số mẫu Mac và iPad thêm 200 USD hoặc hơn. Tim Cook gọi việc tăng giá là “không thể tránh khỏi” vì chi phí bộ nhớ và lưu trữ tăng mạnh.
Điều này làm phức tạp câu chuyện quen thuộc rằng công nghệ sẽ giúp giảm giá. Về dài hạn, AI có thể nâng năng suất. Nhưng trong ngắn hạn, cuộc đua xây hạ tầng AI có thể làm nóng thêm giá chip, điện, vật liệu xây dựng và đất đai. Khi các nút thắt này lan sang những hàng hóa khác, AI có thể trở thành một nguồn áp lực lạm phát.
Ngay cả AI cũng cần phần còn lại của nền kinh tế
Sự khát vốn của các ngành khác cuối cùng cũng gây hại cho chính AI. Tương lai của ngành này phụ thuộc vào việc bán công cụ cho doanh nghiệp. Nhưng nếu doanh nghiệp quá thiếu tiền để nâng cấp máy móc, đào tạo nhân viên và thay đổi quy trình, họ khó tận dụng AI để tạo sản phẩm và dịch vụ mới. Khi đó, AI dễ bị dùng chủ yếu như công cụ cắt giảm chi phí, tức thay thế lao động thay vì mở ra năng lực sản xuất mới. Công nghệ có thể biến đổi nền kinh tế sẽ bị thu hẹp thành công cụ sa thải.
Lịch sử từng có những cảnh báo tương tự. Thập niên 1850, đường sắt hút trung bình 2% GDP Mỹ mỗi năm. Khi lợi ích tài chính không đến như kỳ vọng, kinh tế rơi vào suy thoái, khoảng 18.000 doanh nghiệp biến mất trong hai năm và đến năm 1876, thất nghiệp lên khoảng 14%. Bong bóng internet cũng vậy. Đầu tư rất lớn, nhưng lợi ích năng suất ban đầu khiêm tốn hơn kỳ vọng và phần lớn cạn vào năm 2004. Sau đó, nền kinh tế đối mặt “sự trả thù của nền kinh tế cũ”: vốn bị dot-com hút quá nhiều khiến những ngành truyền thống thiếu đầu tư để tăng trưởng.
Chính sách không thể đứng ngoài
Bài học không phải là đường sắt, internet hay AI không đáng đầu tư. Đường sắt mở ra miền Tây và giúp hình thành Los Angeles. Internet tạo ra truyền thông số, điện toán đám mây, y tế từ xa và biến đổi đời sống hằng ngày. AI cũng có thể đem lại lợi ích lớn. Nhưng lợi ích công nghệ không tự xảy ra. Chúng phụ thuộc vào cách xã hội triển khai công nghệ ấy. Chính phủ liên bang và Fed cần bảo đảm các lĩnh vực thiết yếu như nhà ở, khởi nghiệp, hạ tầng năng lượng và chuỗi cung ứng không bị bỏ đói vốn trong lúc AI được xây dựng bằng cách cung cấp tín dụng ưu đãi cho những ngành này. Vì thiếu nhà ở, năng lượng và năng lực sản xuất đều là nguồn gây lạm phát, đầu tư vào chúng cũng có thể giúp hạ nhiệt giá cả.
Mỹ cũng cần chính sách công nghiệp thật sự cho AI: trợ cấp, ưu đãi thuế, quy định và mô hình sở hữu hướng công nghệ này vào nền kinh tế mà xã hội muốn có – năng lượng sạch hơn, sản xuất tiên tiến hơn, đột phá y sinh và hàng hóa rẻ hơn. Cuối cùng, doanh nghiệp cần bớt tập trung vào kỹ thuật tài chính như mua lại cổ phiếu để đẩy giá cổ phiếu, và đầu tư nhiều hơn vào sản phẩm, dịch vụ mới. Cổ đông kiên nhẫn hơn và thử nghiệm nhiều hơn có thể giúp biến AI từ cơn sốt tài sản thành năng suất thật.
Robert Solow từng nói thời đại máy tính hiện diện ở khắp nơi trừ trong thống kê năng suất. Với AI, Mỹ không nhất thiết phải chờ lịch sử lặp lại. Nếu biết điều phối vốn, bảo vệ các ngành thiết yếu và buộc công nghệ phục vụ nền kinh tế thực, nước này có thể tránh một chu kỳ giá tăng, đầu tư lệch và suy thoái mới. Câu hỏi không phải là có nên xây dựng AI hay không, mà là xây nó theo cách không làm rỗng phần còn lại của nền kinh tế.
shared via nytimes,
