Vùng Vịnh được tạo ra từ điều hòa không khí
06/08/26
 |
| Nam công nhân nhập cư giặt quần áo tại khu nhà ở chung ở trung tâm thành phố Kuwait. Ảnh: Shather Naqi/Noema Magazine |
Từ Qatar đến Ả rập Saudi, điều hòa không khí không chỉ giúp con người chống chọi với cái nóng sa mạc mà trở thành nền tảng của mô hình đô thị, kinh tế và quyền lực: sân vận động ngoài trời được làm mát, trung tâm thương mại bao quanh bằng lối đi điều hòa, cao ốc kính mọc giữa khí hậu cực đoan, còn dầu mỏ tiếp tục nuôi giấc mơ về những ốc đảo công nghệ. Tuy nhiên, khi nhiệt độ tăng, điện lưới quá tải và người lao động nhập cư chịu rủi ro lớn nhất, Vùng Vịnh buộc hỏi lại câu căn bản: liệu có thể sống khác đi với cái nóng, thay vì chỉ tìm cách chế ngự nó?
Sân vận động mát lạnh giữa sa mạc
Trong trận mở màn World Cup 2022 giữa Qatar và Ecuador, bên dưới sân vận động Al Bayt là những cỗ máy hoạt động liên tục. Ngoài trời, nhiệt độ khoảng 24°C trong không khí ẩm; bên trong sân mở, hơn 67.000 khán giả ngồi trong mức nhiệt khoảng 20 °C. Một số người thậm chí mặc áo nỉ khi nước lạnh được bơm qua hệ thống ống và thổi vào các khán đài.
Việc Qatar lắp điều hòa cho bảy sân vận động ngoài trời từng gây tranh cãi. Các nhà hoạt động khí hậu cảnh báo giải đấu có thể biến tiện nghi tiêu tốn năng lượng thành biểu tượng của tiến bộ. Ngày nay, những lo ngại có vẻ thành hiện thực. Các nước Vùng Vịnh: Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Ả rập Saudi và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất tăng tốc phụ thuộc vào điều hòa, không chỉ trong nhà mà cả ngoài trời.
Abu Dhabi công bố các lối dạo bộ ngoài trời có điều hòa quanh trung tâm thương mại. Ả rập Saudi chuẩn bị xây các sân vận động làm mát cho World Cup 2034. Thậm chí Qatar có đường chạy ngoài trời được điều hòa trong công viên ở Doha. Trong khi các nhà phát triển vẫn gọi những hạ tầng này là “xanh”.
Từ thích nghi đến ra lệnh cho tự nhiên
Trước thời điều hòa hiện đại, cư dân Vùng Vịnh không sống bằng cách đánh bại khí hậu mà thích nghi với nó. Nhà cửa dùng vật liệu địa phương chịu nhiệt tốt, sân trong tạo bóng râm và thông gió, đường phố hẹp và ngoằn ngoèo để các tòa nhà che nắng cho nhau. Vào mùa nóng, người dân nghỉ vào buổi chiều, tắm biển, tìm đến suối tự nhiên hoặc di chuyển tới nơi mát hơn.
Các hệ thống làm mát thụ động có lịch sử hàng nghìn năm ở Trung Á, Tây Nam Á, bán đảo Arab và Bắc Phi. Những tháp bắt gió ở Iran, các cửa sổ gỗ che nắng, chậu nước tạo bay hơi làm mát hay nhà tường đôi ở Syria cổ đại đều cho thấy con người từng có nhiều cách sống cùng cái nóng.
Từ thập niên 1930, điều hòa hiện đại xuất hiện ở Vùng Vịnh mang tinh thần khác: không còn là dẫn hướng tự nhiên, mà là chỉ huy tự nhiên. Willis Carrier, người được ghi nhận phát minh công nghệ điều hòa hiện đại, từng mô tả hệ thống này là “thời tiết được sản xuất”. Cụm từ nói lên sức mạnh lẫn sự kiêu ngạo của công nghệ mới.
Dầu mỏ, đô thị hóa và giấc mơ Tây phương
Điều hòa đến Vùng Vịnh cùng các công ty dầu mỏ Anh, Mỹ và giới tinh hoa phương Tây; cho phép các nhà quản trị thuộc địa, kỹ sư, chuyên gia và chủ dầu tái tạo lối sống quen thuộc trong vùng khí hậu không phù hợp: vest dày, rèm nặng, nhà kiểu Âu, bữa trưa mùa hè trong phòng kín. Đến năm 1953, bác sĩ tư vấn cho quan chức Anh ở Vùng Vịnh nhận xét điều hòa trở thành “nhu cầu thiết yếu”, giúp các công ty dầu mỏ duy trì tám tiếng mỗi ngày và sáu ngày mỗi tuần, qua đó thúc đẩy cỗ máy khai thác dầu làm Qatar và UAE giàu lên.
Tuy nhiên, điều hòa không chỉ làm mát, nó tái thiết cả đô thị. Bê tông, thép và kính thay thế đá san hô, lá cọ và sân trong. Các đường hẹp có bóng râm bị thay bằng đại lộ rộng, vuông góc, trải nhựa hấp nhiệt. Nhà sân trong nhường chỗ cho biệt thự kiểu Âu, nơi gia đình tụ họp trong phòng khách kín thay vì khoảng sân thông gió. Dubai đẩy logic này tới cực điểm với Burj Khalifa và hàng loạt cao ốc kính, thép, bê tông. Điều hòa khiến đời sống trong những “nhà kính” khổng lồ trở nên khả thi. Song, như nhà địa lý đô thị Deen Sharp nhận xét, đây gần như là việc xây nhà kính ở nơi có nhiệt độ cực đoan.
Cuộc khủng hoảng được chế tạo
Ngày nay, điều hòa trở thành một phần của khủng hoảng từng được hứa giải quyết. Kuwait từng ghi nhận một trong những mức nhiệt cao nhất thế giới: 54 độ C tại trạm Mitribah. Trong khi Thung lũng Chết ở Mỹ chỉ có vài trăm cư dân, Mitribah nằm gần Kuwait City, nơi có 3,4 triệu người.
Các nghiên cứu cho thấy đến năm 2050, ngay cả trong kịch bản lạc quan, mỗi năm các nước Vùng Vịnh có thể trải qua tới 250 ngày nóng nguy hiểm. Nhiệt độ cực đoan và mực nước biển dâng đe dọa nguồn nước ngầm vốn khan hiếm. Năm 2015, báo cáo trên Nature Climate Change dự báo vào cuối thế kỷ, khu vực có thể vượt ngưỡng thích nghi của con người.
Điều hòa chiếm tới 70% điện sinh hoạt ở Vùng Vịnh. Từ năm 1990 – 2016, trên khắp Trung Đông, năng lượng dùng để làm mát tăng gấp năm lần. Nhiệt độ thấp trở thành biểu tượng địa vị: nhiều người muốn nhà đủ lạnh để mặc áo len, đắp chăn quanh năm; có người phải dùng máy sưởi ở nơi làm việc vì quá lạnh.
“Xanh hóa” hay đánh bóng dầu mỏ?
Các nước Vùng Vịnh đầu tư mạnh vào năng lượng tái tạo: trang trại điện mặt trời phục vụ World Cup của Qatar, các nhà máy mặt trời mới, hay công viên năng lượng mặt trời khổng lồ ở UAE. Tuy nhiên, những nỗ lực ấy bị nghi ngờ là “greenwashing” – phủ xanh hình ảnh hơn là chuyển đổi thực chất. Các chính phủ trong khu vực vẫn muốn mở rộng sản xuất dầu chừng nào còn nhu cầu.
Các siêu dự án như Neom của Ả rập Saudi hay thành phố Masdar của Abu Dhabi cũng cho thấy nghịch lý cùng lời hứa đô thị không xe hơi, không phát thải, chạy bằng năng lượng tái tạo và điều hòa tiện nghi. Tuy nhiên, Neom vẫn dựa vào doanh thu dầu để tài trợ, còn Masdar City sau nhiều năm vẫn không đạt giấc mơ zero-carbon và hiện lên như thành phố dang dở.
Ai được làm mát, ai chịu nóng?
Câu hỏi lớn nhất không chỉ là năng lượng, mà là công bằng. Bên ngoài các ốc đảo điều hòa là những khu lao động nhập cư như Jleeb al-Shuyoukh ở thành phố Kuwait, nơi người nghèo từ Nam Á, Đông Nam Á, châu Phi và thế giới Arab sống trong nhà tạm, ít được bảo vệ trước nắng nóng, bão bụi và lũ quét.
Từ năm 2017, hơn 21.000 lao động nhập cư được cho là đã chết trong các dự án Tầm nhìn 2030 của Ả rập Saudi, hơn 6.500 lao động từ Nam Á chết trong quá trình Qatar chuẩn bị World Cup 2022. Theo báo cáo, mỗi năm trên toàn khu vực có tới 10.000 lao động nhập cư chết do làm việc quá sức, bị lạm dụng và nắng nóng cực đoan. Vì vậy, tương lai của Vùng Vịnh không chỉ là thêm điều hòa không khí, thêm kính, thêm điện mặt trời hay siêu dự án. Thế giới khác đòi hỏi quay lại với tri thức khí hậu bản địa: sân trong, bóng râm, vật liệu địa phương, tháp gió, nhà ngầm, tiêu chuẩn xây dựng phù hợp với sa mạc và hạ tầng cơ bản như trạm chờ xe buýt có mái che.
Điều hòa tạo ra Vùng Vịnh hiện đại. Song để sống sót trong thế kỷ nóng lên, khu vực này có thể phải học lại điều cư dân từng biết rất rõ: không phải mọi cái nóng đều cần bị chinh phục; có những cái nóng chỉ được sống theo cách khôn ngoan hơn.
shared via noemamag,
